Atelektazi nedir? Nedenleri, belirtileri ve doktora başvuru zamanı

Atelektazi, akciğerlerdeki hava keseciklerinin (alveollerin) kısmen veya tamamen sönmesi sonucu akciğer dokusunun bir bölümünün ya da tamamının havasız kalması durumudur. Bronşiyellerin uçlarındaki küçük hava kesecikleri olan alveoller, vücutta oksijen ve karbondioksit değişiminin birincil yeridir ve normalde çökmeleri önleyen bir madde olan sürfaktan ile kaplıdır. Atelektazi genellikle asemptomatik seyredebilir, ancak hipoksemi ve plevral göğüs ağrısı görülebilir; tanı göğüs radyografisi veya bilgisayarlı tomografi ile konur. Atelektazi, özellikle cerrahi sonrası dönemde sık karşılaşılan bir komplikasyon olmakla birlikte, birçok farklı akut ve kronik nedene bağlı olarak da gelişebilir.

Atelektazi neden olur? Başlıca nedenler nelerdir?

Atelektazi, mekanizmasına göre obstrüktif (tıkanıklığa bağlı) ve nonobstrüktif olmak üzere iki ana grupta sınıflandırılır. Obstrüktif atelektazi, hava yolunun bir yabancı cisim, tümör veya mukus tıkacı gibi bir engelle iç kısımdan tıkanması ya da tümör veya lenf bezi büyümesi gibi bir nedenle dıştan bası altında kalmasıyla ortaya çıkar. Nonobstrüktif atelektazi ise solunum veya öksürük refleksinin baskılanması (genel anestezi, aşırı sedasyon, ağrı), özellikle obezite veya kalp büyümesi olan hastalarda sırtüstü pozisyonda uzun süre kalınması ve akciğer dokusunun dıştan sıvı veya hava birikimiyle sıkıştırılması gibi nedenlerle gelişebilir. Klinik pratikte en sık karşılaşılan neden, genel anestezi altında geçirilen cerrahi operasyonlardır; bu nedenle atelektazi sıklıkla ameliyat sonrası dönemde görülür.

Atelektazi belirtileri nelerdir?

Yavaş gelişen ve sınırlı alanı etkileyen atelektazi vakalarında belirtiler hafif veya tamamen yok olabilir. Klinik olarak belirgin atelektazide ise nefes darlığı, hızlı ve yüzeysel solunum, hızlı kalp atışı ve oksijen satürasyonunda düşüş görülebilir. Atelektaziye bağlı olarak veya birlikte gelişen pnömoni, öksürük, nefes darlığı ve nefesle artan göğüs ağrısına yol açabilir. Fizik muayenede etkilenen akciğer bölgesinde solunum seslerinin azalması veya alınamaması tipik bir bulgudur. Şiddetli ve yaygın atelektazi vakalarında ise ciddi hipoksi ve solunum yetmezliği gelişebilir.

Atelektazi nasıl tanı alır?

Atelektazi tanısı, bilinen risk faktörleri olan bir hastada büyük ölçüde klinik değerlendirmeye dayanır. Göğüs radyografisi, sıklıkla etkilenen bölgede opasite, hacim kaybı ve komşu yapılarda kayma gibi bulgularla tanıyı destekler; ancak sınırlı ve hafif vakalar standart radyografide görünmeyebilir ve bilgisayarlı tomografi ile daha net ortaya konabilir. Altta yatan neden klinik olarak açık değilse veya tümör ya da yabancı cisim gibi bir tıkanıklıktan şüpheleniliyorsa, hava yollarını doğrudan görüntülemek amacıyla bronkoskopi uygulanabilir. Arteriyel kan gazı analizi, akciğerlerin oksijenlenme kapasitesini değerlendirmek için ek bir tanı aracı olarak kullanılabilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Atelektazi her zaman ciddi ve tehlikeli bir akciğer hastalığıdır." (Yaygın yanılgı)

Hayır, atelektazi her zaman ciddi veya tehlikeli değildir. Sınırlı ve hafif atelektazi vakaları genellikle asemptomatiktir ve derin nefes alma egzersizleri gibi basit önlemlerle kendiliğinden düzelebilir. (Gerçek)

"Atelektazi sadece ameliyat geçiren kişilerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Ameliyat ve genel anestezi en sık görülen nedenler olsa da, hava yolu tıkanıklıkları, akciğerlere dış basınç uygulanması, tümör, yabancı cisim, mukus tıkacı veya uzun süreli hareketsizlik gibi birçok farklı neden de atelektaziye yol açabilir. (Gerçek)

"Atelektazi kalıcı bir akciğer hasarıdır, geri dönüşü yoktur." (Yaygın yanılgı)

Atelektazi sıklıkla geri döndürülebilir ve kalıcı akciğer hasarı anlamına gelmez. Yaygın skarlaşmayı içeren şiddetli veya kronik vakalar (kontraksiyon atelektazisi) geri döndürülemez olabilirken, anestezi sonrası gibi çoğu akut çökme, tedavi edildikten sonra tamamen düzelir. (Gerçek)

"Atelektazi belirti vermeden gelişmez, her zaman fark edilir." (Yaygın yanılgı)

Atelektazi tamamen belirti vermeden gelişebilir ve hiç fark edilmeyebilir. Sadece az sayıda küçük hava kesesini (alveolü) içeren hafif veya yavaş gelişen atelektazi genellikle hiçbir belirtiye neden olmaz. Sıklıkla rutin bir göğüs röntgeni veya BT taramasında tesadüfen fark edilir. (Gerçek)

"Ameliyat sonrası atelektazi önlenemez, sadece beklenmelidir." (Yaygın yanılgı)

Erken hareket etme, derin nefes egzersizleri ve teşvikli spirometre kullanımı gibi önlemler ameliyat sonrası atelektazi riskini azaltmada etkilidir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Ameliyat sonrası dönemde veya bilinen bir akciğer hastalığı varlığında hafif nefes darlığı, hafif öksürük veya göğüste rahatsızlık hissi fark edilmesi durumunda, bu belirtilerin göğüs hastalıkları uzmanına bildirilmesi ve değerlendirilmesi önerilir. Ancak belirgin nefes darlığının hızlı gelişmesi, oksijen satürasyonunda düşüş, göğüs ağrısında artış, ateş ve titremenin eşlik etmesi veya bilinç değişikliği gibi bulgular ortaya çıkarsa, bu durum ciddi bir solunum sıkıntısına veya ikincil enfeksiyona işaret edebileceğinden vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır. Özellikle yakın zamanda cerrahi operasyon geçirmiş bireylerde ani gelişen nefes darlığı, her zaman acil değerlendirme gerektiren bir bulgu olarak kabul edilmelidir.