Bebekte kalça gelişim displazisi nedir?

Gelişimsel kalça displazisi (GKD), bebeğin kalça ekleminin yeterince gelişmemesi nedeniyle kalça başının eklem yuvasına tam ve stabil şekilde yerleşememesi durumudur. Tıp literatüründe "Developmental Dysplasia of the Hip (DDH)" olarak adlandırılan bu tablo, yenidoğan döneminde görülen en yaygın doğumsal kas-iskelet sistemi sorunlarından biridir. Türkiye'de gelişimsel kalça displazisinin görülme sıklığının her 1000 canlı doğumda yaklaşık 5–15 vaka arasında olduğu bildirilmektedir. Bu da her yıl binlerce bebeğin bu durumdan etkilendiğini göstermektedir. GKD, erken dönemde tanındığında ve uygun şekilde tedavi edildiğinde büyük oranda başarılı sonuçlar alınabilen bir hastalıktır. Zamanında müdahale edilen çocukların çoğu, ilerleyen yaşamlarında herhangi bir hareket kısıtlılığı veya kalıcı sorun yaşamadan normal gelişimlerini sürdürebilmektedir.

Kalça gelişim displazisi nasıl oluşur?

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin üst kısmındaki yuvarlak yapının (kalça başı) leğen kemiğinde bulunan yuva şeklindeki boşluğa tam olarak oturmasıyla oluşur. Gelişimsel kalça displazisinde ise bu uyum bozulur. Kalça başı yuvasında normalden daha gevşek durabilir, kısmen yer değiştirebilir veya tamamen yuva dışına çıkabilir. Bu durumun ortaya çıkmasında genetik yatkınlık, anne karnındaki gelişim süreci ve bazı çevresel faktörler rol oynayabilir.

Hastalığın oluşumunda rol oynayan başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Kız cinsiyet (kız bebeklerde erkeklere oranla 4 ila 8 kat daha sık görülür)
• Makat ya da ayak gelişi
• Ailede GKD öyküsü
• İlk gebelik
• Oligohidramnios (rahim içi sıvı azlığı)
• Bacakları gergin tutan, kalçayı serbest bırakmayan aşırı sıkı kundak uygulaması

Bu risk faktörlerinin hiçbiri olmayan bebeklerde de GKD gelişebildiğini belirtmek gerekir.

Bebekte kalça displazisinin belirtileri

Gelişimsel kalça displazisi (GKD) çoğu zaman ağrıya neden olmaz. Bu nedenle bebeklerde belirgin bir rahatsızlık belirtisi görülmeyebilir ve birçok ebeveyn, çocuklarında bu durumun bulunduğunu fark etmeyebilir. Erken dönemde genellikle yalnızca doktor muayenesi veya tarama ultrasonu ile tespit edilebildiğinden düzenli bebek kontrolleri büyük önem taşır.

Dikkat edilmesi gereken bulgular şunlardır:

• Kalçada klik veya çıtırtı sesi
• Kalça hareket kısıtlılığı, özellikle bacakların yana açılmaması
• Uyluk ve kasık bölgesindeki deri kıvrımlarında asimetri
• Tek taraflı vakalarda bacak boy eşitsizliği
• Yürüme dönemine girmiş çocuklarda topallama ya da sallanarak yürüme

Klinik muayenede Ortolani ve Barlow testleri, özellikle yenidoğan döneminde en güvenilir fizik muayene yöntemleridir. Abduksiyon kısıtlılığı ise tek taraflı vakalarda oldukça özgün bir bulgu olarak öne çıkmaktadır.

Bebekte kalça displazisi nasıl teşhis edilir?

Gelişimsel kalça displazisinin tanısında en sık kullanılan ve en güvenilir yöntemlerden biri kalça ultrasonografisidir. Ultrason, radyasyon içermediği ve henüz kemikleşmemiş kalça yapılarını ayrıntılı şekilde gösterebildiği için özellikle 6 aydan küçük bebeklerde tercih edilir. Bebek büyüdükçe kalça bölgesindeki kıkırdak yapılar kemikleşmeye başlar. Bu nedenle 6. aydan sonra değerlendirmede direkt röntgen görüntüleme daha yararlı hale gelir ve tanı ile takip sürecinde ön plana çıkar.

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen GKD Tarama Programı kapsamında, tüm bebeklerin doğumdan sonraki 3. ile 4. haftalar arasında gelişimsel kalça displazisi açısından muayene edilmesi önerilmektedir. Muayenede pozitif bulgu saptanması veya en az bir risk faktörünün bulunması durumunda ise bebeğin ortopedi kliniğine sevk edilerek kalça ultrasonografisi ile değerlendirilmesi öngörülmektedir.  Çocuk Ortopedisi Derneği ve Radyoloji dernekleriyle iş birliği içinde 2010 yılında başlatılan bu program, Türkiye'de GKD'ye bağlı cerrahi müdahale ihtiyacını ve komplikasyon oranlarını azaltmayı hedeflemektedir.

Bebekte kalça gelişim displazisi tedavisi

Gelişimsel kalça displazisinin (GKD) tedavisi, bebeğin yaşı, kalçadaki bozukluğun derecesi ve tanının konulduğu döneme göre planlanır. Amaç, kalça ekleminin normal anatomik yapısını sağlamak ve ileride oluşabilecek hareket kısıtlılığı ile eklem sorunlarını önlemektir. Bu nedenle her çocuk için en uygun tedavi yöntemi, çocuk ortopedisi uzmanı tarafından bireysel olarak belirlenir.

0–6 aylık bebekler

Bu dönemde tanı konulan vakalarda Pavlik bandajı ilk tercih edilen tedavi yöntemidir. Kalçaları fleksiyonda ve abduksiyonda tutan bu özel bandaj, kalça başının asetabulum içinde doğru konumlanmasını ve eklemin sağlıklı gelişimini sağlar. İlk 7 hafta içinde başlanması durumunda başarı oranı çok yüksektir.

6–18 aylık bebekler

Pavlik bandajının yetersiz kaldığı ya da tanının geç konulduğu vakalarda genel anestezi altında kapalı redüksiyon ve ardından pelvipedal alçı uygulanır.

12 aydan büyük çocuklar

 Bu yaş grubunda genellikle cerrahi müdahale gerekmektedir. Kalçanın yerine oturtulmasından kemik kesilerek düzeltme yapılmasına kadar değişen büyüklüklerde ameliyatlar uygulanabilir.

Tedavi ne kadar erken başlanırsa başarı oranı o kadar yüksek, cerrahi gereksinim ise o kadar düşük olmaktadır.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

Kalça gelişim displazisi hakkında toplumda pek çok yanlış inanış bulunmaktadır.

"Kalça displazisi sadece doğumda belli olur, sonradan ortaya çıkmaz." (Yaygın yanılgı)

Hastalık doğumda başlamış olabileceği gibi bebeğin büyümesi ve gelişmesiyle birlikte ortaya çıkabilir ya da ilerleyebilir; bu nedenle günümüzde "doğuştan kalça çıkığı" terimi yerini "gelişimsel kalça displazisi" ifadesine bırakmıştır. (Gerçek)

"GKD'de mutlaka ameliyat gerekir." (Yaygın yanılgı)

Erken dönemde tanı konulan vakaların büyük çoğunluğu Pavlik bandajı ile ameliyatsız tedavi edilmektedir; cerrahi yalnızca geç tanı ya da ağır vakalarda gündeme gelir. (Gerçek)

"Bebek yürüyünce kendiliğinden düzelir." (Yaygın yanılgı)

Tedavi edilmeyen GKD kendiliğinden düzelmez; aksine çocuk büyüdükçe topallama, erken eklem kireçlenmesi ve kalıcı sakatlık gibi sonuçlara yol açabilir. (Gerçek)

"Sıkı kundak geleneksel bir yöntemdir, zararı yoktur." (Yaygın yanılgı)

Bacakları gergin tutan, kalçayı serbest bırakmayan sıkı kundak uygulaması GKD riskini artırmaktadır; kalçayı özgür bırakan esnek kundak yöntemleri önerilmektedir. (Gerçek)

"GKD kız bebeklerde değil erkek bebeklerde daha sık görülür." (Yaygın yanılgı)

GKD kız bebeklerde erkeklere oranla 4 ile 8 kat daha sık görülmektedir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda çocuk ortopedisi ya da çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurmanız önerilir:

• Bebeğinizde Sağlık Bakanlığı'nın öngördüğü 3.–4. hafta tarama muayenesi henüz yapılmadıysa
• Ailenizde GKD öyküsü varsa ya da bebeğiniz makat geliş pozisyonunda doğduysa
• Bacakları yana açarken dirençle karşılaşıyorsanız
• Uyluk bölgesindeki deri kıvrımlarında asimetri fark ettiyseniz
• Bebeğiniz yürüme çağına geldiğinde topallama ya da sallanarak yürüme gözlemliyorsanız
• Pavlik bandajı tedavisi sırasında bandaj bölgesinde kızarıklık, şişlik ya da bebeğin bacağında hareket kaybı gelişirse

Aşağıdaki durumlarda ise acil servise başvurunuz:

• Bebeğin bacağında ani hareket kaybı ve şiddetli ağlama eşlik ediyorsa
• Düşme veya travma sonrası bir bacakta hareket kısıtlılığı gelişmişse