Prediyabet nedir, belirtileri ve geri döndürülebilir mi?

Prediyabet, bazen sınırda diyabet olarak da adlandırılır, kan şekeri seviyelerinin olması gerekenden (42 mmol/mol ila 47 mmol/mol) yüksek olduğu anlamına gelir ve tip 2 diyabet gelişimi açısından önemli bir risk dönemini ifade eder. Bu dönem çoğu zaman belirtisiz seyrettiği için "sessiz" bir durum olarak kabul edilir, ancak erken fark edilip yaşam tarzı değişiklikleriyle yönetildiğinde diyabete ilerleme büyük ölçüde önlenebilir. Dünya Sağlık Örgütü, prediyabetin erken evrede tanınmasının küresel diyabet yükünü azaltmada kilit bir müdahale noktası olduğunu vurgulamaktadır.

Prediyabet neden oluşur, kimler risk altındadır?

Prediyabet, vücut hücrelerinin insüline karşı duyarlılığının azalması (insülin direnci) sonucu ortaya çıkar. İnsülin, glikozun hücrelere girerek onlara enerji sağlamasına yardımcı olan bir hormondur. Pankreas bu direnci aşmak için daha fazla insülin üretmeye çalışır, ancak zamanla bu denge bozulabilir ve kan şekeri yükselmeye başlar. Amerikan Diyabet Derneği'nin tanı ve sınıflandırma kılavuzları, fazla kilo veya obezite, hareketsiz yaşam tarzı, ailede tip 2 diyabet öyküsü, 45 yaş üzeri olmak, gestasyonel diyabet öyküsü, polikistik over sendromu ve yüksek tansiyon gibi faktörlerin prediyabet riskini artırdığını belirtir. Özellikle karın bölgesinde yağlanma (visseral yağlanma), insülin direncinin gelişiminde belirleyici bir rol oynar.

Genetik yatkınlık da önemli bir faktördür; ailesinde tip 2 diyabet olan bireylerde risk anlamlı şekilde yüksektir. Ayrıca düzensiz uyku, kronik stres ve bazı ilaçların (örneğin uzun süreli kortikosteroid kullanımı) da insülin direncini artırabileceği bilinmektedir.

Prediyabetin belirtileri var mıdır?

Prediyabet genellikle açık belirtiler vermez; bu nedenle çoğu kişi rutin kan tahlili sırasında tesadüfen öğrenir. Ancak bazı kişilerde insülin direncine bağlı olarak şu bulgular fark edilebilir:

• Sık susama hissi ve normalden daha fazla su içme isteği
• Sık idrara çıkma, özellikle gece
• Olağan dışı yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Bazı vücut bölgelerinde (boyun, koltuk altı, kasık) koyu, kalınlaşmış cilt lekeleri (akantozis nigrikans)
• Açıklanamayan kilo değişiklikleri
• Bulanık görme dönemleri

Bu belirtilerin çoğu hafif ve fark edilmesi zor olduğundan, risk faktörü taşıyan bireylerin belirti olmasa bile periyodik kan şekeri taraması yaptırması önerilir.

Prediyabet nasıl tanılanır?

Prediyabet, yüksek kan şekeri seviyeleriyle kendini gösterir. Bu seviyeler aşağıdaki yöntemlerden biriyle belirlenebilir:

HbA1c

Uzun vadeli kan şekeri seviyesi, son 8 ila 12 hafta boyunca kan şekerinizin ortalama olarak ne durumda olduğuna dair bilgi verir. %5,7 ila %6,4 (39 ila 47 mmol/mol) arasındaki bir HbA1c değeri prediyabeti gösterir.

Açlık kan şekeri

Bu değer, damardan alınan kandan (venöz plazma) belirlenir. Ölçüm anından en az 8 saat önce kişinin şeker içeren herhangi bir yiyecek veya içecek tüketmemiş olması gerekir. Ölçüm sabah yapılır. 100 ila 125 mg/dl (5,6 ila 6,9 mmol/l) arasındaki açlık kan şekeri seviyesi prediyabeti gösterir.

Oral glukoz tolerans testi (OGTT)

OGTT, şeker metabolizmasının karbonhidrat alımına ne kadar iyi yanıt verdiğini test eder. Aç karnına şeker çözeltisi tüketildikten sonra, 2 saat sonra venöz plazmada kan şekeri ölçülür. OGTT'nin 2 saatlik kan şekeri seviyesinin 140 ila 199 mg/dl (7,8 ila 11,0 mmol/l) arasında olması prediyabeti gösterir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Prediyabet henüz hastalık değildir, ciddiye almaya gerek yoktur." (Yaygın yanılgı)

Yaşam tarzı değişiklikleri yapılmadığı takdirde, prediyabetli kişilerin %50'ye kadarının beş yıl içinde tip 2 diyabete dönüşme ihtimali vardır. Ayrıca kalp, kan damarları ve böbreklerde uzun vadeli hasar, diyabet teşhisi konmadan önce bile, prediyabetik evrede başlayabilir.(Gerçek)

"Prediyabet sadece şişman kişilerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Aşırı vücut ağırlığı birincil risk faktörü olsa da, sağlıklı kilodaki yetişkinlerin üçte birine kadarında bu durum gelişebilir. Prediyabet, diğer birçok kritik faktör nedeniyle, vücut büyüklüğünden bağımsız olarak herkesi etkileyebilir. Özellikle genetik yatkınlık veya karın bölgesinde yağlanma varsa, prediyabet gelişebilir. (Gerçek)

"Prediyabet tanısı alan biri artık şeker yiyemez, hayatı kısıtlanır." (Yaygın yanılgı)

Prediyabet teşhisi bir uyarıdır, şekeri tamamen hayatınızdan çıkarmanızı gerektirmez. Dengeli bir beslenme planı çerçevesinde ölçülü tüketim mümkündür; tam yasaklama yerine porsiyon kontrolü ve besin seçimi öne çıkar. (Gerçek)

"Prediyabet kalıcı bir durumdur, geri dönüşü yoktur." (Yaygın yanılgı)

Prediyabet, kalıcı veya ömür boyu sürecek bir teşhis değildir. Uygulanabilir yaşam tarzı değişiklikleriyle (kilo verme, düzenli fiziksel aktivite ve beslenme), bireylerin büyük çoğunluğu kan şekeri seviyelerini normal aralığa döndürebilir. (Gerçek)

"Belirti yoksa prediyabet de yoktur." (Yaygın yanılgı)

Prediyabet, nadiren fark edilebilir semptomlara neden olduğu için yaygın olarak "sessiz" bir durum olarak bilinir ve ancak kan tahliliyle saptanabilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

45 yaş üzerinde olan, fazla kilolu olan, ailesinde diyabet öyküsü bulunan veya gestasyonel diyabet geçirmiş bireylerin belirti olmasa bile iç hastalıkları (dahiliye) veya endokrinoloji bölümünde rutin kan şekeri taraması yaptırması önerilir. Tanı konulduktan sonra düzenli takip için endokrinoloji veya diyabet polikliniğine yönlendirilme uygundur; beslenme planı için diyetisyen desteği de sürecin önemli bir parçasıdır.

Acil değerlendirme gerektiren durumlar:

• Aşırı susama
• Bol idrara çıkma ile birlikte ani kilo kaybı
• Bulanık görme
• Bilinç bulanıklığı veya nefeste aseton kokusu gibi belirtilerin ortaya çıkması.

Bu tablo kontrolsüz yüksek kan şekerine veya ketoasidoz gibi acil bir duruma işaret edebilir ve gecikmeden acil servise başvurulmalıdır.

Prediyabet geri döndürülebilir mi?

Evet, prediyabet genellikle geri döndürülebilir veya en azından kan şekeri normal aralığına geri getirilebilir, özellikle diyet değişiklikleri, fiziksel aktivite ve (uygunsa) kilo kaybıyla. Birçok kişi, vücut ağırlığının yaklaşık %5-10'unu kaybetmenin, haftada en az 150 dakika orta düzeyde egzersiz ve biraz da kuvvet antrenmanı yapmanın ve şekerli içecekleri ve rafine karbonhidratları azaltırken sebze, baklagiller ve tam tahıllar gibi lif açısından zengin gıdaları artırmanın en büyük faydalarını görmektedir. Bazı klinisyenler, tip 2 diyabete ilerlemeyi önlemeye yardımcı olmak için yüksek riskli bireylerde metformin gibi ilaçlar da kullanabilir, ancak yaşam tarzı değişiklikleri temeldir. Ayrıca, birkaç ay sonra A1C veya glikoz değerlerinizin iyileşip iyileşmediğini görmek için tekrar kontrol ettirmek de önemlidir.