Munchausen sendromu nedir, belirtileri ve tedavisi

Munchausen sendromu, kişinin kasıtlı olarak kendisinde fiziksel veya psikolojik bir hastalığı taklit ettiği, abarttığı veya tetiklediği nadir bir ruh sağlığı durumudur. Tıbbi literatürde "kendine yönelik faktisyel bozukluk" olarak da adlandırılan bu durumda kişi, herhangi bir maddi kazanç beklemeden, sadece hasta rolünü üstlenmek ve tıbbi ilgi görmek amacıyla semptom üretir. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5 tanı sınıflandırması, Munchausen sendromunu somatik belirti bozukluklarından ayrı, kasıtlı semptom üretimiyle tanımlanan bir kategori olarak ele alır.

Munchausen sendromu neden gelişir?

Munchausen sendromunun kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir, ancak çoğu vakada çocukluk döneminde yaşanan ihmal, istismar veya ciddi bir hastalık nedeniyle uzun süre hastanede kalma gibi deneyimlerin rol oynadığı düşünülür. Bu süreçte kişi, hasta olduğunda aldığı ilgi ve şefkati önemli bir duygusal ihtiyacın karşılanma yolu olarak içselleştirebilir.

Bu rahatsızlığın başlıca özellikleri şunlardır:

• Gerçek bir tıbbi tepkiyi tetiklemek için semptomlar hakkında yalan söyleyebilir, tıbbi testleri değiştirebilir veya kendilerine fiziksel olarak zarar verebilirler (örneğin, bir yarayı enfekte etmek veya gereksiz ilaçlar almak).
• Hastalar genellikle tedavi arayışı içinde bir hastaneden diğerine sık sık seyahat ederler; bu durum bazen "hastane bağımlılığı" olarak da adlandırılır.
• Genellikle ayrıntılı, çelişkili tıbbi öyküler sunarlar ve gereksiz olduklarını bilmelerine rağmen ağrılı veya riskli tıbbi prosedürlere aktif olarak katılırlar.
• Bakıcının, dikkat çekmek amacıyla bakıma muhtaç bir kişide veya çocuğunda hastalık uydurması veya hastalığı tetiklemesi durumudur ve bu tehlikeli bir varyanttır.

Dünya Sağlık Örgütü'nün ruh sağlığı sınıflandırma sistemi ICD-11, faktisyel bozuklukları kişinin kendi sağlığıyla ilgili bilinçli olarak yanıltıcı bilgi vermesi temelinde tanımlar. Düşük benlik saygısı, kimlik karmaşası, sağlık çalışanı olarak çalışma geçmişi (bu kişilerde tıbbi terminolojiye aşinalık tanıyı zorlaştırabilir) ve bazı kişilik bozuklukları da Munchausen sendromu gelişiminde sıkça eşlik eden faktörler arasında sayılır.

Munchausen sendromunun belirtileri nelerdir?

Munchausen sendromunu tanımak zordur çünkü bu rahatsızlığa sahip kişiler son derece inandırıcıdır ve hastalığı taklit etmek veya tetiklemek için büyük çaba sarf ederler ve sıklıkla şu davranış örüntüleri gözlenir:

• Dramatik, tutarsız veya zamanla değişen tıbbi öykü anlatımı
• Belirtilerin tedaviye beklenmedik şekilde yanıt vermemesi veya açıklanamayan şekilde kötüleşmesi
• Çok sayıda hastaneye veya hekime başvurma, sık yer değiştirme
• Tıbbi terminolojiyi olağanın dışında iyi bilme ve kullanma
• Ağrı kesici, ameliyat veya invaziv tetkik için istekli olma
• Ziyaretçi kabul etme konusunda isteksizlik veya hastane personeliyle aşırı yakın ilişki kurma
• Test sonuçlarıyla uyumsuz, açıklanamayan semptomlar (örneğin kendi kendine yaralanma, ilaç manipülasyonu veya numune bulaştırma yoluyla üretilmiş bulgular)

Bu belirtiler tek başına tanı koydurmaz; klinik değerlendirme, tıbbi öykünün doğrulanması ve zaman içindeki örüntünün izlenmesi gerekir.

Munchausen sendromu nasıl tanılanır?

Tanı koymak oldukça zordur çünkü kişi semptomları bilinçli olarak gizler veya üretir. Hekimler genellikle çok sayıda tetkik sonucunun klinik tabloyu açıklayamaması, hastane kayıtlarının tutarsız olması veya farklı sağlık kuruluşlarındaki başvuru geçmişinin çelişkili bulunması üzerine şüphelenir. Türk Psikiyatri Derneği'nin klinik yaklaşım önerileri, tanı sürecinde organik nedenlerin kapsamlı şekilde dışlanmasının ve psikiyatrik değerlendirmenin birlikte yürütülmesinin önemine dikkat çeker. Tanı, kişiyi suçlayıcı bir yaklaşımla değil, altta yatan ruhsal ihtiyacı anlamaya yönelik bir çerçeve içinde ele alınmalıdır.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Munchausen sendromu olan kişiler "yalancı" ya da "kötü niyetli" olarak görülür." (Yaygın yanılgı)

Gerçekte bu durum ciddi bir ruhsal bozukluktur ve tıp camiası, bu davranışları kötü niyetli bir manipülasyon olarak değil, travma, karşılanmamış duygusal ihtiyaçlar ve bakım ve sempati kazanmak için "hasta rolünü" üstlenmeye yönelik derin, bilinçaltı bir zorunluluktan kaynaklanan ciddi bir psikiyatrik durum olarak anlamaktadır. (Gerçek).

"Munchausen sendromu, maddi çıkar (örneğin sigorta tazminatı, iş izni) elde etmek için yapılan numara ile aynıdır." (Yaygın yanılgı)

Maddi çıkar amaçlı semptom üretimi "malingering" olarak adlandırılır ve Munchausen sendromundan farklı bir kategoridir; Bunun yerine Munchausen sendromu, ilgi, sempati veya "hasta rolünü üstlenme" ihtiyacı gibi içsel psikolojik ihtiyaçlardan kaynaklanır. Bu bozukluğa sahip kişiler, sırf ilgi görmek için kasıtlı olarak semptomları taklit eder veya tetikler, hatta acı verici tıbbi prosedürlere bile katlanırlar. (Gerçek)

"Munchausen sendromu nadir görülen, önemsiz bir durumdur." (Yaygın yanılgı)

Munchausen sendromu nadir görülen bir durumdur, ancak önemsiz olmaktan çok uzaktır. Ayrıca ciddi ve yaşamı tehdit eden bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Bu bozukluğa sahip kişiler, sağlık personelinden ilgi, sempati veya bakım görmek için kasıtlı olarak kendilerinde fiziksel veya psikolojik hastalıklar uydurur veya yaratırlar. Bu nedenle sağlık sistemi için önemli bir klinik ve etik mesele oluşturur. (Gerçek)

"Munchausen sendromu olan biri kolayca ikna edilip durdurulabilir." (Yaygın yanılgı)

Munchausen sendromu olan birini tedavi etmek son derece zordur ve onlar kolayca ikna edilerek durdurulamazlar. Çünkü bu rahatsızlığın özünde, ilgi ve bakım görmek için "hasta rolü" üstlenmeye yönelik psikolojik bir zorunluluk yattığı için, bireyler nadiren numara yaptıklarını kabul eder ve sıklıkla tedaviyi bırakırlar; bu nedenle yaklaşım dikkatli ve kademeli olmalıdır.(Gerçek)

"Munchausen sendromu sadece yetişkinlerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Munchausen sendromu, farklı yaşlardaki bireyleri etkileyebilir, ancak en sık genç yetişkinlerde teşhis edilir. Özellikle önceki bir hastalık deneyimi veya aile içi dinamiklerle ilişkili olarak benzer örüntüler gelişebilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acil servise başvurulmalı?

Kendinde veya yakınında açıklanamayan, tekrarlayan ve tıbbi bulgularla uyuşmayan semptomlar fark eden kişilerin öncelikle bir psikiyatri uzmanına başvurması önerilir. Eğer süreç sırasında kendine zarar verme davranışı (ilaç manipülasyonu, kendi kendine yaralanma) tespit edilmişse, bu durumun değerlendirilmesi için yine psikiyatri konsültasyonu gereklidir.  

Acil servise başvurulması gereken durumlar:

• Kendine zarar verme davranışının hayatı tehdit eder düzeye ulaşması
• Bilinçli olarak alınan yüksek doz ilaç veya madde nedeniyle zehirlenme belirtilerinin ortaya çıkması ya da intihar düşüncesi veya girişiminin eşlik etmesi.
• Bu gibi acil durumlarda 112 acil hattı aranmalı veya en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Munchausen sendromu tedavi edilebilir mi?

Tedavi süreci, kişinin tanıyı kabul etmesindeki güçlük nedeniyle karmaşıktır ve genellikle uzun soluklu bir yaklaşım gerektirir. Psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı terapi, kişinin altta yatan duygusal ihtiyaçlarını ve hastalık davranışını tetikleyen düşünce kalıplarını ele almada merkezi rol oynar. Eşlik eden depresyon, anksiyete veya kişilik bozukluğu varsa bunların da tedavi planına dahil edilmesi gerekir. Tedavi ekibinin, kişiyle yüzleşme yerine güven temelli bir terapötik ilişki kurmaya odaklanması, sürecin sürdürülebilirliği için önemlidir. Bazı vakalarda hastane içi multidisipliner bir yaklaşım, gereksiz tetkik ve girişimlerin önüne geçilmesi açısından fayda sağlayabilir.