Travma sonrası stres bozukluğu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), kişinin fiilen yaşadığı, tanık olduğu ya da yakın bir kişinin başına geldiğini öğrendiği ölüm tehdidi, ciddi yaralanma veya cinsel şiddet içeren bir olayın ardından ortaya çıkan bir ruhsal bozukluktur. Deprem, sel, trafik kazası, saldırı, savaş, cinsel istismar gibi olaylar TSSB'ye yol açabilecek travmatik deneyimler arasındadır. Türkiye Psikiyatri Derneği'nin halka yönelik bilgilendirme sayfasında da belirtildiği üzere, travma sonrası stres bozukluğu bu tür olayların ardından kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini ve işlevselliğini uzun süre etkileyebilen, ancak tedaviyle iyileşebilen bir tablodur.

Travma sonrası stres bozukluğunun belirtileri nelerdir

TSSB belirtileri genellikle dört ana grupta toplanır ve tanı için bu gruplardan belirli sayıda belirtinin bir arada bulunması gerekir:

Birinci grup

Travmatik olayın istemsiz şekilde yeniden yaşanmasıdır; bu, rahatsız edici anılar, kabuslar veya olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissedilen ani geri dönüşler (flashback) şeklinde ortaya çıkabilir.

İkinci grup

Travmayla ilgili anı, düşünce, yer veya kişilerden kaçınma çabalarını kapsar.

Üçüncü grup

Olumsuz inançlar, umutsuzluk, suçluluk, yabancılaşma hissi ve olumlu duyguları yaşayamama gibi bilişsel ve duygu durum değişikliklerini içerir.

Dördüncü grup

Aşırı tetikte olma, kolay irkilme, sinirlilik, öfke patlamaları ve uyku bozukluğu gibi aşırı uyarılmışlık belirtilerini kapsar. Tanı konulabilmesi için bu belirtilerin en az bir ay sürmesi ve kişinin sosyal veya mesleki işlevselliğini belirgin şekilde bozması gerekir.

Travma sonrası stres bozukluğu neden gelişir

Travmatik bir olay yaşayan herkes travma sonrası stres bozukluğu geliştirmez; bu durumun ortaya çıkışı birçok faktörün bir araya gelmesiyle ilişkilidir. Travmanın şiddeti ve süresi, kişinin daha önce yaşadığı travma öyküsü, ailede ruhsal hastalık geçmişi, güçlü bir sosyal destek sisteminin bulunup bulunmaması ve kişinin travmaya yüklediği anlam gibi etkenler risk düzeyini belirleyebilir. Askeri personel, itfaiyeciler, sağlık çalışanları gibi travmatik olaylara maruz kalma riski yüksek mesleklerde çalışanlar da TSSB açısından daha savunmasız kabul edilir. Alkol veya madde kullanım öyküsü ve önceden var olan anksiyete ya da depresyon gibi ruhsal bozukluklar da TSSB gelişme olasılığını artırabilir.

Akut stres bozukluğu ile travma sonrası stres bozukluğu arasındaki fark

Travmatik bir olayın hemen ardından ortaya çıkan stres tepkileri her zaman TSSB anlamına gelmez. Akut stres bozukluğu, travmadan sonraki ilk üç gün ile dört hafta arasında görülen kısa süreli bir stres tepkisidir ve bu dönemde birçok kişide belirtiler kendiliğinden hafifleyebilir. Belirtiler dört haftadan uzun sürer ve kişinin işlevselliğini bozmaya devam ederse, travma sonrası stres bozukluğu tanısı gündeme gelir. Bu ayrım, tedavi planlamasında önemlidir; çünkü akut dönemde bazı destekleyici yaklaşımlar yeterli olabilirken, kalıcı hale gelen belirtiler yapılandırılmış bir tedavi süreci gerektirir.

Travma sonrası stres bozukluğu tanısı nasıl konur?

TSSB tanısı bir psikiyatrist veya klinik psikolog tarafından, DSM-5 (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı) kriterleri temel alınarak konur. Değerlendirme sürecinde kişinin yaşadığı travmatik olayın niteliği, belirtilerin başlangıç zamanı, süresi ve şiddeti ayrıntılı olarak sorgulanır. Klinisyenler, tanıyı desteklemek ve tedavi sürecini izlemek amacıyla yapılandırılmış görüşme araçları veya ölçekler de kullanabilir. Tanı sürecinde, belirtilerin başka bir tıbbi veya psikiyatrik duruma bağlı olup olmadığının da dışlanması önemlidir; çünkü TSSB'ye depresyon, anksiyete bozuklukları veya madde kullanım bozuklukları eşlik edebilir.

Travma sonrası stres bozukluğu tedavisi nasıl yapılır?

TSSB, doğru tedaviyle belirtileri büyük ölçüde hafifletilebilen bir bozukluktur. Tedavinin iki temel bileşeni psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisidir. Bilişsel davranışçı terapi, kişinin travmayla ilgili olumsuz düşünce kalıplarını fark edip bunları daha işlevsel düşüncelerle değiştirmesine yardımcı olan, kanıta dayalı bir yöntemdir. Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme (EMDR), travmatik anıların işlenmesine yönelik başka bir etkili yaklaşımdır. İlaç tedavisinde ise, özellikle depresyon eşlik ettiğinde, belirli antidepresan grupları belirtilerin hafifletilmesinde kullanılabilir. Tedavi süreci kişiden kişiye değişebilir; bazı kişiler ilk seanslardan itibaren olumlu değişim gösterirken, bazılarında daha uzun soluklu bir süreç gerekebilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

“TSSB yalnızca savaş veya afet gibi büyük felaketler yaşayanlarda görülür.” (Yaygın yanılgı)

Trafik kazası, cinsel şiddet, ani ölüm veya ciddi bir hastalık tanısı gibi bireysel düzeydeki travmatik olaylar da TSSB'ye yol açabilir. (Gerçek)

“Travmatik olay yaşayan herkeste TSSB gelişir.” (Yaygın yanılgı)

Aynı olayı yaşayan kişilerin bir kısmında belirtiler kendiliğinden hafifler; TSSB gelişimi kişisel yatkınlık ve destek sistemi gibi birçok faktöre bağlıdır. (Gerçek)

“TSSB belirtileri travmadan hemen sonra ortaya çıkmak zorundadır.” (Yaygın yanılgı)

Belirtiler genellikle travmadan sonraki üç ay içinde başlar, ancak bazen ortaya çıkmaları yıllar sürebilir. (Gerçek)

“TSSB zamanla kendiliğinden geçer, tedaviye gerek yoktur." (Yaygın yanılgı)

Belirtiler bazı kişilerde kendiliğinden hafifleyebilse de, çoğu kişide belirtiler işlevselliği bozacak kadar şiddetli seyreder ve profesyonel tedavi gerektirir. (Gerçek)

“TSSB tedavi edilemeyen, kalıcı bir durumdur.” (Yaygın yanılgı)

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), yönetilebilir ve tedavi edilebilir bir ruh sağlığı sorunudur. Uygun bakım alan birçok kişi tamamen iyileşir veya semptomlarında önemli bir azalma yaşar. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Travmatik bir olayın ardından birkaç hafta içinde hafif düzeyde kaygı, uyku sorunu veya olayı hatırlama gibi belirtiler görülmesi sıklıkla beklenen bir tepkidir ve bu dönemde yakın çevre desteği yeterli olabilir. Ancak belirtiler bir aydan uzun sürüyor, günlük yaşamı, iş performansını veya ilişkileri belirgin şekilde etkiliyorsa bir psikiyatri uzmanına ya da klinik psikoloğa başvurulması önerilir. Yoğun kaçınma davranışları, sık tekrarlayan flashback veya kâbuslar, aşırı tetikte olma hali de planlı bir değerlendirme gerektiren bulgulardır. Kendine veya başkalarına zarar verme düşüncesi, intihar düşüncesi, alkol veya madde kullanımında ani artış ya da gerçeklikle bağın koptuğu izlenimi veren belirtiler varsa, vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalı veya bir ruh sağlığı uzmanından acil destek alınmalıdır. Bu durumda kişinin yalnız bırakılmaması ve güvenilir bir yakınının sürece dâhil edilmesi önemlidir.