Bebekte göz kayması nedir? Şaşılık tedavi edilmezse ne olur?

Bebekte göz kayması, tıbbi adıyla şaşılık (strabismus), gözlerin aynı noktaya eş zamanlı olarak odaklanamaması sonucu ortaya çıkan bir hizalama bozukluğudur. Bu durumda bir göz karşıya bakarken diğer göz içe, dışa, yukarı ya da aşağı yöne kayabilir ve kayma bazen gözler arasında yer değiştirebilir. Bebeklerde göz kayması bazı durumlarda yalnızca geçici bir görüntü yanılsamasından kaynaklanırken, bazı durumlarda erken tanı ve tedavi gerektiren önemli bir göz rahatsızlığının habercisi olabilir.

Bebekte göz kayması neden olur?

Bebeklerde göz kaymasının ortaya çıkmasına neden olabilecek birçok farklı faktör bulunur. Yaşamın ilk aylarında göz kasları ile göz ve beyin arasındaki koordinasyon henüz tam olarak gelişmediği için ara sıra görülen hafif göz kaymaları genellikle normal kabul edilir ve çoğu bebekte zamanla kendiliğinden düzelir. Ancak gözlerdeki kaymanın 4. aydan sonra da devam etmesi, sıklaşması veya belirgin hâle gelmesi, altta yatan gerçek bir şaşılık sorununun göstergesi olabileceğinden mutlaka göz hekimi tarafından değerlendirilmelidir

Şaşılığın altında yatan nedenler arasında doğuştan gelen kas dengesizlikleri, kırma kusurları (hipermetropi başta olmak üzere gözlük ihtiyacı), göz içi yapısal problemler, ailesel yatkınlık ve daha nadiren nörolojik durumlar sayılabilir. Prematüre doğum, ailede şaşılık veya göz tembelliği öyküsü, Down sendromu ve serebral palsi gibi durumlar da riski artıran faktörler arasındadır.

Yalancı şaşılık ile gerçek göz kayması farkı

Bebeklerde göz kayması şüphesinin önemli bir kısmı aslında yalancı şaşılıktan (pseudostrabismus) kaynaklanır. Burun kökünün henüz gelişmemiş ve basık olması, göz iç köşesinde belirgin bir cilt kıvrımı (epikantus) bulunması, gözlerin gerçekte düz olmasına rağmen içe kaymış gibi görünmesine yol açabilir. Bu görünüm bebek büyüdükçe burun kökü geliştikçe kendiliğinden ortadan kalkar. Ancak yalancı şaşılık ile gerçek şaşılığın evde gözle ayırt edilmesi güvenilir değildir; kesin ayrım ancak bir göz muayenesiyle yapılabilir.

Bebekte göz kayması belirtileri nelerdir?

Ailelerin dikkat etmesi gereken göz kayması belirtileri şunlardır:

• Bir gözün sürekli veya zaman zaman farklı bir yöne kayması
• Fotoğraflarda göz bebeğindeki ışık yansımasının iki gözde simetrik görünmemesi
• Nesneleri takip ederken bebeğin başını sürekli aynı yöne çevirmesi
• Tek gözünü kapatma veya gözlerini kısma eğilimi göstermesi
• İleri yaşlarda merdiven inerken, yürürken ya da nesnelere uzanırken sık sık sakarlık yapması
• Tek gözde sürekli tekrarlayan göz kaymasının görülmesi (Bu durum, o gözde görme gelişiminin geride kaldığının bir belirtisi olabilir.)

Şaşılık tedavi edilmezse ne olur?

Şaşılığın erken dönemde tanınmaması ve tedavisinin gecikmesi, göz tembelliği (ambliyopi) gelişme riskini artırabilir. Bu süreçte beyin, hizalanmayan gözden gelen görüntüyü zamanla yok saymaya başlar ve kullanılmayan gözün görme yetisi kalıcı olarak zayıflayabilir. Çocuklarda görme sistemi gelişimini yaklaşık 7-9 yaşına kadar sürdürdüğünden, bu dönemde konulan erken tanı ve başlanan uygun tedavi, görme kaybının önlenmesi ve başarılı sonuçlar elde edilmesi açısından büyük önem taşır.

Bu nedenle Amerikan Oftalmoloji Akademisi ve Amerikan Pediatri Akademisi, doğumdan itibaren tüm rutin çocuk kontrollerinde görme değerlendirmesinin yapılmasını önermektedir; 7 yaşından önce yapılan taramanın ambliyopiye bağlı görme kayıplarını yarıya kadar azaltabildiği vurgulanmaktadır. Çocukluk çağında erken tanı, önlenebilir görme kayıplarının azaltılmasında genel kabul gören bir yaklaşımdır.

Sık yapılan yanılgılar

Aileler arasında bebekte göz kayması konusunda sıkça karşılaşılan yanlış inanışlar vardır. Bunları düzeltmek, gereksiz kaygıyı azaltırken gerçek riskin gözden kaçmasını da önler.

"Bebeklikte görülen göz kaymasının büyümekle kendiliğinden düzeleceği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Gerçekte şaşılık büyümekle kendiliğinden geçmez; yalnızca burun kökü basıklığına bağlı yalancı şaşılık zamanla düzelir, gerçek şaşılık düzelmez. (Gerçek)

"İlk aylarda görülen her göz kayması hemen acil bir durum olarak algılanır." (Yaygın yanılgı)

İlk 3-4 ayda ara sıra görülen hafif ve geçici kaymalar çoğunlukla normal kabul edilir; asıl önemli olan 4-6. aydan sonra da devam eden kalıcı kaymadır. (Gerçek)

"Şaşılığın sadece kozmetik bir sorun olduğu, görmeyi etkilemediği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Tedavi edilmeyen şaşılık, ilgili gözde kalıcı görme kaybına (ambliyopi) yol açabilir. (Gerçek)

"Bebek küçükken göz muayenesinin anlamlı sonuç vermeyeceği, muayenenin belirli bir yaştan sonra yapılabileceği sanılır." (Yaygın yanılgı)

Pediatrik göz muayeneleri bebeklik döneminde de uygulanabilir ve risk faktörü olan bebeklerde erken muayene özellikle önerilir. (Gerçek)

"Gözlük kullanmanın şaşılığı daha da kötüleştireceği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Kırma kusuruna bağlı şaşılıklarda doğru reçete edilmiş gözlük, kaymayı azaltabilir veya tamamen düzeltebilir. (Gerçek)

Bebekte göz kayması için ne zaman doktora ya da acile başvurulmalı?

Bebeklerde göz kaymasının 4-6. aydan sonra da devam etmesi, sık tekrarlaması veya sürekli hâle gelmesi durumunda vakit kaybetmeden göz hastalıkları uzmanına başvurulması önerilir. Özellikle kaymanın sürekli aynı gözü etkilemesi, fotoğraflarda göz bebeğindeki ışık yansımasının iki gözde farklı noktalarda görülmesi ya da ailede şaşılık, göz tembelliği veya yüksek numaralı gözlük kullanımı öyküsünün bulunması dikkatle değerlendirilmesi gereken durumlardır.

Ayrıca prematüre doğum, Down sendromu veya serebral palsi gibi risk faktörlerine sahip çocuklarda göz muayenelerinin ihmal edilmemesi önem taşır. Göz kaymasının aniden başlaması, göz hareketlerinde kısıtlılık, göz kapağında düşüklük veya başın sürekli aynı yöne eğik tutulması gibi belirtilerin eşlik etmesi ise acil değerlendirme gerektirebileceğinden en kısa sürede göz hekimine başvurulmalıdır.

Bebekte göz kayması tanısı nasıl konur?

Şaşılık şüphesi bulunan bebeklerde değerlendirme, ayrıntılı bir tıbbi öykü ve aile öyküsünün alınmasıyla başlar. Muayene sırasında kırmızı refle testi uygulanır, göz bebeğini genişleten damlalar yardımıyla sikloplejik refraksiyon muayenesi yapılarak kırma kusurları değerlendirilir. Ayrıca göz hareketleri, göz kaslarının uyumu ve iki gözün birlikte çalışma kapasitesi ayrıntılı olarak incelenir. Muayene bulgularına göre gerekli görülen durumlarda nörolojik değerlendirme gibi ek tetkiklere de başvurulabilir. Türk Oftalmoloji Derneği'nin halka yönelik bilgilendirme kaynaklarına göre, göz kaymasıyla ilgili sorunlar tek bir muayeneyle değil, düzenli aralıklarla tekrarlanan kontrollerle takip edilmesi gereken sağlık problemleridir.

Bebekte göz kayması tedavi seçenekleri

Tedavi, şaşılığın altta yatan nedenine, türüne ve bebeğin yaşına göre planlanır. Kırma kusuruna bağlı vakalarda gözlük reçetesi tek başına yeterli olabilir. Göz tembelliği gelişmişse kapama tedavisi (daha güçlü gözün belirli sürelerle kapatılması) uygulanır. Kas dengesizliğine bağlı, gözlükle veya kapama tedavisiyle düzelmeyen kalıcı kaymalarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir. Tedavi kararı her zaman bireysel muayene bulgularına göre bir göz hastalıkları uzmanı tarafından verilir.