Pulmoner emboli nedir? Belirtileri, nedenleri ve acil durum kriterleri

Pulmoner emboli, akciğer atardamarlarının bir pıhtı tarafından ani olarak tıkanması sonucu gelişen ve hızlı tanı konulmadığında hayatı tehdit edebilen bir kardiyovasküler acil bir durumdur. Genellikle bacak derin venlerinde oluşan bir trombüsün kopup akciğerlere ulaşmasıyla meydana gelir ve venöz tromboemboli spektrumunun en ciddi klinik tablosunu oluşturur. Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) ve Avrupa Solunum Derneği (ERS) tarafından ortaklaşa yayımlanan güncel kılavuzlarda pulmoner emboli, venöz tromboembolinin üçüncü en sık görülen kardiyovasküler hastalık olduğu vurgulanmaktadır. Pulmoner emboli tedavisi ilaç tedavisi veya cerrahi müdahale içerebilir.

Pulmoner emboli neden oluşur, risk faktörleri nelerdir?

Pulmoner embolinin en sık nedeni, bacaklardaki derin venlerde oluşan bir pıhtının (derin ven trombozu) kopup kan dolaşımı yoluyla akciğer atardamarlarına ulaşmasıdır. Uzun süreli hareketsizlik (uzun uçak yolculukları, ameliyat sonrası yatak istirahati), büyük cerrahi operasyonlar, kanser, gebelik ve doğum sonrası dönem, hormon tedavisi veya doğum kontrol hapı kullanımı, obezite, sigara kullanımı ve kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları pulmoner emboli için bilinen başlıca risk faktörleridir. Ayrıca kalp yetmezliği, önceden geçirilmiş venöz tromboemboli öyküsü ve uzun süreli santral venöz kateter kullanımı da riski artıran durumlar arasında yer alır.

Pulmoner emboli belirtileri nelerdir?

Pulmoner emboli belirtileri, tıkanıklığın büyüklüğüne ve yerleşimine göre büyük farklılık gösterebilir. Ani başlayan nefes darlığı en sık görülen belirtidir; merkezi ve büyük emboliler şiddetli ve akut nefes darlığına yol açarken, küçük ve periferik emboliler hafif ve geçici bir nefes darlığıyla seyredebilir. Göğüs ağrısı da sık görülen bir bulgudur ve genellikle akciğer zarının irritasyonuna bağlı olarak nefes alırken artan keskin bir ağrı şeklinde hissedilir; büyük emboliye bağlı merkezi tutulumda ağrı, kalp krizini andıran bir karakter kazanabilir. Bunların yanında hızlı kalp atışı, öksürük, kanlı balgam, baş dönmesi, bayılma hissi ve bacakta tek taraflı şişlik-ağrı (eşlik eden derin ven trombozuna bağlı) da klinik tabloya eşlik edebilir. Önceden kalp veya akciğer hastalığı olan bireylerde giderek kötüleşen nefes darlığı, pulmoner embolinin tek belirtisi olabilir.

Pulmoner emboli tanısı nasıl konur?

Pulmoner emboli belirtileri özgül olmadığı için tanı, klinik olasılık değerlendirmesi ile laboratuvar ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasını gerektirir. ESC/ERS kılavuzları, klinik olasılığı belirlemek amacıyla Wells veya Geneva skorlama sistemlerinin kullanılmasını ve düşük-orta olasılıklı hastalarda gereksiz bilgisayarlı tomografi çekimini azaltmak için D-dimer testinin klinik karar kurallarıyla birlikte değerlendirilmesini önermektedir. Tanı kesinleştirmede altın standart yöntem bilgisayarlı tomografi pulmoner anjiyografidir; bazı hastalarda ventilasyon-perfüzyon sintigrafisi de kullanılabilir. Ekokardiyografi, özellikle hemodinamik olarak stabil olmayan hastalarda sağ ventrikül yükünü değerlendirmek amacıyla önemli bir tamamlayıcı araçtır.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Pulmoner emboli sadece uzun yolculuklardan sonra gelişir." (Yaygın yanılgı)

Uzun mesafeli yolculuklarda uzun süre oturmak, akciğerlere ulaşabilen kan pıhtısı (derin ven trombozu veya DVT) riskini artırırken, pulmoner emboli ameliyat sonrası dönem, kanser, gebelik, kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları, evde veya yatakta hareketsizlik ve kişisel risk faktörleri tarafından tetiklenir. (Gerçek)

Göğüs ağrısı olmadan pulmoner emboli olmaz." (Yaygın yanılgı)

Akciğer embolisi, hiçbir göğüs ağrısı olmaksızın da meydana gelebilir. Küçük ve periferik embolilerde tek belirti hafif nefes darlığı olabilir; göğüs ağrısının olmaması pulmoner emboliyi dışlamaz. (Gerçek)

"Genç ve sağlıklı kişilerde pulmoner emboli riski yoktur." (Yaygın yanılgı)

Genç ve sağlıklı bireylerde de pulmoner emboli görülebilir. Risk yaşlı yetişkinlere göre daha düşük olsa da, sağlıklı kişilerde doğum kontrol hapları, uzun yolculuklar, ameliyat veya nadir genetik rahatsızlıklar gibi belirli tetikleyiciler nedeniyle pıhtı oluşabilir. (Gerçek)

"Bacakta şişlik olmadan pulmoner emboli gelişemez." (Yaygın yanılgı)

Pulmoner emboli, bacakta herhangi bir şişlik olmaksızın da gelişebilir. Bacaklardaki birçok kan pıhtısı tamamen sessizdir ve fark edilebilir bir şişliğe veya ağrıya neden olmaz. Dahası, pıhtılar pelvis veya kollar gibi vücudun diğer bölgelerinde de oluşabilir veya bacak kaynaklı olmaksızın doğrudan akciğerlerde gelişebilir. Bu nedenle bacak bulgusunun yokluğu pulmoner emboliyi ekarte ettirmez (Gerçek).

"Pulmoner emboli teşhis edilirse mutlaka ameliyat gerekir." (Yaygın yanılgı)

Her zaman ameliyat gerekli değildir. Çoğu hasta kan sulandırıcılar veya pıhtı çözücü ilaçlarla güvenli ve etkili bir şekilde tedavi edilir. Ameliyat veya ileri kateter prosedürleri yalnızca büyük bir pıhtının kan akışını engellediği ve düşük tansiyona neden olduğu ciddi, yaşamı tehdit eden vakalarda kullanılır. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Pulmoner emboliden şüphelenilen her durum, potansiyel olarak hayatı tehdit eden bir tablo olduğu için acil servise başvurmayı gerektirir. Ani başlayan nefes darlığı, nefes alırken artan göğüs ağrısı, hızlı kalp atışı, baygınlık hissi, bilinç kaybı, kanlı balgam çıkarma veya tek bacakta ani şişlik ve ağrı fark edilmesi durumunda vakit kaybetmeden acil tıbbi yardım alınmalıdır. Özellikle yakın zamanda büyük bir ameliyat geçirmiş, uzun süre hareketsiz kalmış, kanser tanısı olan, gebe olan veya bilinen pıhtılaşma bozukluğu bulunan bireylerde bu belirtilerin ortaya çıkması aciliyeti daha da artırır. Belirgin bir alarm bulgusu olmadan, sadece hafif ve açıklanamayan bir nefes darlığı yaşayan ve risk faktörü taşıyan kişilerin ise en kısa sürede göğüs hastalıkları veya kardiyoloji polikliniğine başvurarak değerlendirilmesi uygundur.