Akut stres bozukluğu nedir? Belirtileri, tanı ve tedavi yöntemleri

Akut stres bozukluğu (ASB), travmatik bir olayın yaşanmasının ardından ilk ay içinde ortaya çıkabilen kısa süreli bir ruh sağlığı durumudur. Akut stres bozukluğu, travmaya maruz kalmayı takiben ortaya çıkan akut stres reaksiyonlarını tanımlamak için ayrı bir tanı olarak ilk kez 1994 yılında Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı, 4. Baskı'da (DSM-IV) tanıtıldı.  ASB belirtileri, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtilerine benzer, ancak TSSB tanısı konulabilmesi için bu belirtilerin bir aydan daha uzun süre devam etmesi gerekir. Daha önce başka travmatik olaylar yaşamış, şiddete maruz kalmış, travma sonrası stres bozukluğu geçmişine sahip olan ve daha önce başka ruh sağlığı sorunları yaşamış olanlarda ASB geliştirme riski yüksek olduğu belirtilmektedir. Travma sonrasında herkesin stres reaksiyonları yaşaması yaygındır. Travmadan sonraki ilk ayda belirtiler büyük bir sıkıntı yaratıyorsa, bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek önemlidir. Akut stres bozukluğunun belirtileri travma sonrası stres bozukluğuna benzer, ancak aynı değildir. Bilişsel davranışçı terapi, akut stres bozukluğu için etkili bir tedavi yöntemidir. Farmakoterapinin ise rolü sınırlıdır.

Akut stres bozukluğu belirtileri nelerdir?

Akut stres bozukluğunda 4 tür belirti vardır:

Olayın (veya travmatik olayın) yeniden yaşanması

Travmatik olayın anıları gerçek gibi gelebilir ve her an geri dönebilir.

Kaçınma

Olayı hatırlatan durumlardan veya kişilerden kaçınmaya çalışmak.

Heyecanlı (veya uyarılmış) hissetmek

Gergin, sinirli veya tetikte hissetmek ya da kolayca sinirlenmek.

Disosiyasyon

Kişinin kendinden veya çevresinden kopuk hissetmesi veya rüyada gibi hissetmesi.

Akut stres bozukluğunun (ASD) belirtileri, birkaç istisna dışında, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ile örtüşmektedir. Hem TSSB hem de akut stres bozukluğunun 4 tür belirtisi vardır. Her ikisi için de benzer olan belirtiler arasında tekrarlayan düşünceler, kaçınma ve uyarılma yer alır. Bununla birlikte, TSSB temel belirtileri arasında dissosiyasyonu içermez; bunun yerine, TSSB'nin dissosiyatif bir alt türü vardır. TSSB'nin diğer bir belirti türü (ASD belirtilerine dahil olmayan), travmadan bu yana düşünce ve duygularda meydana gelen olumsuz değişikliklerdir.

Akut stres bozukluğunun nedenleri ve risk faktörleri

Akut stres bozukluğu tek başına bir zayıflık göstergesi değildir; sinir sisteminin tehdit karşısında verdiği fizyolojik ve psikolojik bir tepkidir. En sık tetikleyiciler arasında ani ölüm, trafik kazaları, fiziksel veya cinsel saldırı, doğal afetler ve ağır bir tıbbi tanının alınması yer alır. Önceden var olan anksiyete bozukluğu, geçmiş travma öyküsü, sosyal destek yetersizliği ve olayın şiddet düzeyi, bozukluğun ortaya çıkma olasılığını artıran faktörler arasında sayılabilir. Sağlık profesyonelleri açısından bakıldığında, özellikle acil servis, yoğun bakım ve travma cerrahisi birimlerinde çalışan hekimlerin bu tabloyu erken tanıması, hastanın ileride TSSB geliştirme riskini azaltmak açısından önem taşır.

Akut stres bozukluğu günlük yaşamı nasıl etkiliyor?

Akut stres, algılanan tehdide karşı doğal ve geçici bir tepkidir, ancak yönetilmediği takdirde veya sık sık tekrarlandığında, akut stres bozukluğu günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyebilir:

İş hayatı

Artan stres, uyku bozuklukları ve rahatsız edici anılar nedeniyle kişiler iş yerinde odaklanmakta zorluk çekebilir.

İlişkiler

Akut stres bozukluğundan kaynaklanan artan sinirlilik, kopukluk veya hissizlik duyguları ya da izolasyon, ilişkileri olumsuz etkileyebilir.

Fiziksel sağlık

Yüksek stres ve kaygı seviyeleri kan basıncını artırabilir, kalp sağlığını etkileyebilir ve diğer fiziksel sorunlara neden olabilir.

Sağlıksız davranışlar

Bazı kişiler alkol veya diğer maddeleri aşırı kullanmak gibi olumsuz başa çıkma davranışlarında bulunabilirler.

Akut stres bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu arasındaki fark

Akut Stres Bozukluğu (ASB) ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) arasındaki temel fark, semptomların süresi ve başlangıcında yatmaktadır. ASB, travmatik olaydan kısa bir süre sonra ortaya çıkar ve birkaç günden bir aya kadar sürer. Buna karşılık, TSSB, semptomlar bir aydan fazla sürerse teşhis edilir ve travmadan aylar hatta yıllar sonra bile gelişebilir. Bu farkı anlamak, etkilenen kişiler için uygun tedavi ve müdahalenin belirlenmesinde çok önemlidir.

Ne zaman yardım istenmelidir?

Akut stres bozukluğu belirtileri hafif düzeyde seyrediyor ve kişinin günlük işlevselliğini önemli ölçüde bozmuyorsa, ilk aşamada bir psikiyatri veya psikoloji uzmanına başvurarak değerlendirme yaptırmak yeterlidir. Uyku düzeninde belirgin bozulma, işe veya okula devam edememe, sosyal ilişkilerden tamamen çekilme ya da belirtilerin bir ayı aşarak sürmesi durumunda mutlaka bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirilmesi gerekir.

Aşağıdaki durumlarda ise gecikmeden acil servise başvurulmalıdır:

• Kişide kendine veya başkalarına zarar verme düşüncesi ya da planı varsa,
• Gerçeklikle bağın tamamen koptuğu ciddi dissosiyatif ataklar yaşanıyorsa,
• Yoğun panik atak tablosuna eşlik eden göğüs ağrısı veya nefes darlığı gibi fiziksel belirtiler varsa, ya da kişi kendini veya çevresini tehlikeye atacak şekilde davranıyorsa.

Bu tür acil durumlarda hastanın en yakın acil servise, mümkünse psikiyatri konsültasyonu yapabilen bir sağlık kuruluşuna yönlendirilmesi hayati önem taşır. Fiziksel travma (kaza, yaralanma) sonrası psikolojik belirtiler eşlik ediyorsa, önce travma cerrahisi veya acil tıp değerlendirmesi, ardından psikiyatri konsültasyonu yapılması önerilen yaklaşımdır.

Akut stres bozukluğu tedavisi nasıl yapılır?

Akut stres bozukluğu tedavisinde ilk basamak, kişinin güvenli bir ortamda desteklenmesi ve travma odaklı psikoterapi yaklaşımlarına yönlendirilmesidir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR) gibi yöntemler, literatürde en sık kullanılan ve etkinliği desteklenen yaklaşımlar arasında yer alır. Belirtiler ağır seyrediyorsa veya eşlik eden uyku bozukluğu, yoğun anksiyete gibi tablo varsa, kısa süreli ilaç desteği psikiyatrist gözetiminde değerlendirilebilir. Tedavi sürecinde amaç yalnızca mevcut belirtileri hafifletmek değil, aynı zamanda kişinin travma sonrası stres bozukluğuna ilerleme riskini azaltmaktır.