Hipokondri: Nedenleri, belirtileri ve tedavi yaklaşımları

Hipokondri, ciddi bir hastalığa yakalanma veya hastalanma konusunda kalıcı, gerçekçi olmayan korkulara neden olan ve günlük işlevselliği belirgin biçimde bozan bir anksiyete bozukluğudur. Hipokondri tanısı günümüzde Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5 sınıflandırmasında büyük ölçüde "hastalık anksiyetesi bozukluğu" ve "somatik belirti bozukluğu" başlıkları altında ele alınmaktadır. Yalnızca hastalık korkusuyla değil, normal bedensel duyumların tehlikeli biçimde yorumlanmasıyla da kendini gösteren bu tablo, toplumda tahmin edilenden çok daha yaygındır. Hipokondri, çocukluk döneminde ihmal veya istismara maruz kalmış, ciddi fiziksel hastalığı olan ve ruh sağlığı sorunları yaşayan kişilerde daha yaygındır. Dünya Sağlığı Örgütü ICD-11 sınıflandırması hipokondriyi obsesif kompulsif ve ilişkili bozukluklar kategorisinde konumlandırmakta; Türk Psikiyatri Derneği ise tanı ve tedavide DSM-5 ve ICD-11 çerçevesini benimsemektedir.

Hipokondri neden gelişir?

Hipokondri, geçmiş tıbbi deneyimler, psikolojik düşünce kalıpları ve genetik yatkınlıkların birleşimi yoluyla gelişir. Ancak bazı insanların neden hipokondri geliştirdiği net değildir. Sağlıkla ilgili kaygının gelişimi aşağıdaki gibi çeşitli temel faktörlerden kaynaklanmaktadır:

Geçmişte yaşanan sağlık travmaları

Çocuklukta ciddi bir hastalık geçirmek, tıbbi bir acil durum yaşamak veya yakın aile üyelerinin kronik veya ölümcül hastalıklarla mücadele etmesi, kalıcı fiziksel kırılganlık duygusu yaratabilir.

Belirsizliğe tahammülsüzlük

Birçok kişi, belirsiz veya normal fiziksel duyumları (örneğin hafif kas gerginliği veya kalp atış hızındaki değişiklik gibi) kabul etmekte zorlanır ve bunları ciddi bir hastalığın belirtileri olarak yanlış yorumlar.

Aile geçmişi

Sağlık konusunda aşırı endişeli veya sürekli hastalık takibi yapan ebeveynler tarafından büyütülmek, benzer davranışların gelişme olasılığını artırır.

Altta yatan kaygı bozuklukları

Genel kaygı bozukluğu, panik atak veya depresyona yatkın olan kişiler sağlık kaygısına daha yatkındır.

Aşırı bilgi yüklenmesi

Gayriresmi olarak "siberkondri" olarak bilinen bu durum, küçük belirtileri tekrar tekrar internette aramak ve nadir hastalıklarlarla ilgili haberleri okumak, genellikle yoğun sağlık korkularına ve belirti kontrolüne yol açar.

Hipokondri belirtileri nasıl ortaya çıkar?

Hipokondri (günümüzde sıklıkla hastalık kaygı bozukluğu olarak adlandırılır ) tipik olarak ciddi bir hastalığınız olabileceğine dair sürekli endişeyi, vücudunuzu sık sık kontrol etmeyi veya sürekli güvence aramayı içerir. Kişiler normal veya küçük duyumları (ağrılar, baş ağrıları veya mide rahatsızlığı gibi) tehlikeli bir şeyin belirtisi olarak yorumlayabilir, tıbbi testlerden sonra bile fazla azalmayan yüksek düzeyde kaygı yaşayabilir ve bazen korkuyu tetikleyen şeye bağlı olarak tıbbi randevulardan kaçınabilir veya tekrar tekrar tıbbi randevu arayabilirler. Bu sağlıkla ilgili sıkıntının günlük yaşam ve işlevsellik üzerindeki etkisi küçümsenmemelidir. İş performansı, sosyal ilişkiler, uyku ve aile yaşamı belirgin biçimde bozulabilir. Bireyler doktor randevuları ve tetkik süreçlerine zaman ve enerji harcayarak hem ekonomik hem duygusal yük yaşar.

Hipokondri tanısı nasıl konulur?

Teşhis, DSM-5'te (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı) belirtilen belirli kriterlere dayanmaktadır:

Sürekli kaygı

Ciddi, yaşamı tehdit eden bir tıbbi hastalığa yakalanma veya böyle bir hastalığa yakalanma konusunda yoğun ve uzun süreli bir korku.

Belirtilerin yokluğu veya hafifliği

Hasta ya hiç somatik (fiziksel) belirti göstermez ya da çok hafif belirtiler gösterir.

Süre

Aşırı kaygı ve sağlıkla ilgili davranışlar en az altı ay boyunca devam etmelidir.

Orantısız davranış

Kaygı, vücudu sık sık hastalık belirtisi açısından kontrol etmek, sürekli güvence aramak veya tam tersine, korkudan dolayı tıbbi bakımdan tamamen kaçınmak gibi uyumsuz davranışlara yol açar.

İşlevselliğin bozulması

Kaygı, ciddi sıkıntıya neden olur ve günlük yaşamı, işi veya sosyal aktiviteleri önemli ölçüde etkiler.

Test sonuçları normal çıksa bile, tıbbi güvenceye rağmen sağlık endişeleri devam ederse, doktor hastayı daha detaylı bir değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirecektir. Psikiyatrist veya klinik psikolog değerlendirmesi tanı için altın standarttır. Yapılandırılmış psikiyatrik görüşmeler ve sağlık anksiyetesi ölçekleri (Health Anxiety Inventory gibi) tanı sürecini destekler.

Hipokondri tedavisinde hangi yaklaşımlar kullanılır?

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), hipokondri tedavisinde en güçlü kanıt düzeyine sahip psikolojik yaklaşımdır. APA ve NICE kılavuzları BDT'yi birinci basamak tedavi olarak önermektedir. BDT; felaketleştirici düşünce örüntülerinin tanınması ve yeniden yapılandırılması, güvence arama davranışlarının kademeli olarak azaltılması, bedensel duyumlara yönelik duyarsızlaştırma çalışmaları ve kaçınma davranışlarının sistematik biçimde ele alınmasından oluşur. Terapi genellikle sekiz ila on altı seans sürer; bireysel ve grup formatlarında uygulanabilir.

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), BDT'ye alternatif veya tamamlayıcı yaklaşım olarak sağlık anksiyetesinde giderek artan kanıt desteği kazanmaktadır. Düşüncelerle boğuşmak yerine onlara mesafeli bir farkındalıkla yaklaşmayı ve değerlere dayalı yaşamı ön plana çıkarır.

Farmakolojik tedavide selektif serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI), özellikle eşlik eden obsesif kompulsif özellikler veya depresyon varlığında etkili bir seçenek oluşturur. Paroksetin, fluoksetin ve essitalopram bu alanda çalışılan başlıca ajanlardır. Tek başına ilaç tedavisi psikolojik yaklaşımlar kadar etkin değildir; kombinasyon tedavisi şiddetli vakalarda üstün sonuçlar verebilir.

İnternet tabanlı BDT programları, yüz yüze terapiye erişimin kısıtlı olduğu durumlarda kanıta dayalı bir alternatif olarak değerlendirilmektedir. Farkındalık temelli yaklaşımlar ve stres yönetimi teknikleri destekleyici bileşenler olarak tedavi planına dahil edilebilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Hipokondri yapmacık bir hastalıktır; kişi dikkat çekmek için şikayet etmektedir." (Yaygın yanılgı)

Sağlık kaygısı yaşayan insanlar gerçekten hasta olduklarına veya ciddi şekilde hastalanmak üzere olduklarına inanırlar. Belirtilerini taklit etmezler veya doktorları bilinçli olarak aldatmazlar. Belirtiler yaşayan birey gerçekten acı çekmektedir. (Gerçek)

"Doktor muayenesi ve tetkikler hipokondriyi iyileştirir." (Yaygın yanılgı)

Tekrarlayan güvence arama döngüsü kaygıyı geçici olarak azaltır ancak uzun vadede pekiştirir; temelsiz tetkik döngüsünden çıkış ancak psikiyatrik tedaviyle sağlanabilir. (Gerçek)

"Hipokondri yalnızca yaşlılarda görülür." (Yaygın yanılgı)

Hayır, hipokondri yaşa bakılmaksızın herkesi etkileyebilir. Ancak bu durum en yaygın olarak erken ve orta yetişkinlik döneminde başlar. Çocuklarda ebeveyn sağlık anksiyetesiyle ilişkili tablolar ayrıca değerlendirilmelidir. (Gerçek)

"İnternet üzerinden semptom araştırmak doğru tanıya ulaşmayı kolaylaştırır." (Yaygın yanılgı)

Sağlık anksiyetesi bağlamında internet araştırması felaketleştirici içeriklere maruziyeti artırır, siberkondriya döngüsünü güçlendirir ve anksiyeteyi derinleştirir. (Gerçek)

"Hipokondri tedavi edilemez, kişi bu kaygıyla yaşamayı öğrenmek zorundadır." (Yaygın yanılgı)

 BDT, sağlık kaygısı için altın standart ve en etkili tedavi yöntemidir. Hastalara felaket senaryolarıyla başa çıkmayı, bedensel duyumları paniklemeden işlemeyi ve güvence arama döngüsünü kırmayı öğretir.(Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda psikiyatri veya klinik psikoloji uzmanına başvurulmalıdır:

• Sağlık korkusu günlük yaşamı, iş hayatını veya ilişkileri belirgin biçimde kısıtlıyorsa
• Tekrarlayan doktor ziyetleri ve tetkiklere rağmen kaygı sürekli devam ediyorsa
• Bedensel duyumlar hakkındaki düşünceler günün büyük bölümünü kaplıyorsa
• Güvence arama davranışlarını durdurmak mümkün olmuyorsa.

Acil değerlendirme gereken durumlar:

• Sağlık korkusu intihar düşünceleri veya kendine zarar verme davranışıyla birleşiyorsa
• Yeme içmeyi bırakma, evden çıkamama gibi ağır işlevsellik kaybı gelişiyorsa
• Psikoz belirtileri eşlik ediyorsa (gerçeklikle bağın koptuğuna işaret eden düşünceler)
• Depresif bir tablo belirgin biçimde kötüleşiyorsa