Buerger hastalığı ve sigara ile ilişkisi: Nedenleri, belirtileri ve tedavi yaklaşımı

Buerger hastalığı (tromboanjiyitis obliterans), el ve ayaklardaki küçük ve orta büyüklükteki atardamar ve toplardamarlarda iltihaplanma ve kan pıhtılaşmasıyla karakterize nadir bir durumdur. Buerger hastalığı doğrudan tütün kullanımıyla bağlantılıdır ve sigara ile ilişkisi, damar cerrahisi ve dâhiliye (iç hastalıkları) pratiğinde en güçlü nedensellik bağlantılarından birine sahip klinik tablolardan biridir; kan akışını ciddi şekilde azaltır ve ağrılı yaralara veya doku ölümüne yol açabilir.

Buerger hastalığı nedir, sigara ile ilişkisi nasıl açıklanır?

Tıbbi adıyla tromboanjiitis obliterans olarak bilinen Buerger hastalığı, kol ve bacaklardaki küçük ve orta çaplı atardamar ile toplardamarları tutan, aterosklerozdan bağımsız, segmental ve enflamatuar bir damar hastalığıdır. Kesin nedeni tam olarak aydınlatılamamış olsa da, tütün kullanımı veya tütün dumanına maruziyetin hastalığın başlaması ve ilerlemesinde merkezi bir rol oynadığı bilinmektedir. Hastalığın patogenezinde genetik yatkınlık, tütün maruziyeti, bağışıklık sistemine bağlı damar iç zarı hasarı ve pıhtılaşma sistemindeki bozuklukların bir arada rol oynadığı düşünülmektedir. Sigara dumanı en sık karşılaşılan risk faktörü olmakla birlikte, esrar kullanımı veya çiğneme tütünü ile de Buerger hastalığı gelişebileceği bildirilmiştir. Sigarayı tamamen bırakmanın, hastalığın ilerlemesini önlemede tek kesin etkili yaklaşım olduğu vurgulanmaktadır; devam eden tütün kullanımı, hastalığın alevlenmesi ve ampütasyon riskiyle doğrudan ilişkilendirilmektedir.

Buerger hastalığı kimlerde daha sık görülür?

Buerger hastalığı tipik olarak 40-45 yaşın altındaki erkeklerde ve ağır sigara kullanım öyküsü olan bireylerde ortaya çıkar; ancak kadınlarda, gençlerde ve ileri yaştaki bireylerde de görülebilmektedir. Hastalığın Doğu Avrupa ve Asya kökenli topluluklarda daha yüksek oranda görüldüğü bildirilmektedir; periferik arter hastalığı olan bireyler arasında Buerger hastalığı sıklığı Batı Avrupa'da yüzde 0,5-5,6 gibi düşük oranlarda kalırken, Hindistan'da yüzde 45-63'e, Kore ve Japonya'da yüzde 16-66'ya kadar yükselebilmektedir.

Buerger hastalığının belirtileri nelerdir?

Buerger hastalığı, distal ekstremitelerde damar tıkanıklığına bağlı iskemi belirtileriyle kendini gösterir. Hastalarda en sık görülen bulgu, yürüme sırasında ortaya çıkan ve dinlenmeyle geçen kramp tarzı bacak ağrısıdır (klaudikasyo); hastalık ilerledikçe bu ağrı istirahat halinde de devam edebilir. Parmaklarda soğukluk, solukluk, morarma, uyuşma ve karıncalanma, yüzeysel toplardamar iltihabı (yüzeysel tromboflebit) ve ileri vakalarda parmak uçlarında iyileşmeyen yaralar veya doku ölümü (gangren) görülebilir. Belirtiler genellikle ellerde ve ayaklarda simetrik olmayan bir dağılım gösterir ve sigara kullanımı devam ettiği sürece kötüleşme eğilimindedir.

Buerger hastalığında tanı nasıl konur?

Buerger hastalığının tanısı büyük ölçüde klinik değerlendirmeye ve anjiyografik bulgulara dayanır; kesin tanı koydurucu tek bir laboratuvar testi bulunmamaktadır. Sık kullanılan klinik tanı kriterleri arasında 45-50 yaşın altında olmak, güncel veya yakın geçmişte tütün kullanım öyküsü, klaudikasyo veya istirahat ağrısı gibi distal ekstremite iskemisi bulguları, otoimmün hastalıklar ve diyabet gibi diğer nedenlerin dışlanması ve tutulan ile tutulmayan ekstremitelerde tipik anjiyografik bulguların saptanması yer alır. Aterosklerozun aksine, Buerger hastalığında büyük damarlar korunurken tutulum küçük ve orta çaplı damarlarla sınırlı kalır.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Buerger hastalığı sıradan bir damar sertliği (ateroskleroz) sorunudur." (Yaygın yanılgı)

Buerger hastalığı, aterosklerozdan bağımsız, tromboanjiyitis obliterans olarak bilinen, enflamatuar ve segmental bir damar hastalığıdır; büyük damarlar genellikle korunur. (Gerçek)

"Sigarayı azaltmak Buerger hastalığının ilerlemesini durdurmak için yeterlidir." (Yaygın yanılgı)

Hastalığın ilerlemesini durdurmada etkili olan tek kesin yaklaşım, tütün ürünlerinin tamamen ve kalıcı olarak bırakılmasıdır; azaltma yeterli korumayı sağlamaz. (Gerçek)

"Sadece sigara içenlerde Buerger hastalığı gelişir." (Yaygın yanılgı)

Sigara içenler veya tütün çiğneyenler gibi kişilerde görülebilen bu durum, nadir vakalarda tartışmalı olup, elektronik sigara gibi diğer nikotin türleriyle de ilişkilendirilmektedir. Sadece sigara içenlerle sınırlı değildir, diğer tütün ve nikotin ürünleri de bu durumu tetikleyebilir. (Gerçek)

"Buerger hastalığı yalnızca yaşlılarda görülen bir hastalıktır." (Yaygın yanılgı)

Hastalık genellikle 45 veya 50 yaşın altındaki genç ve orta yaşlı yetişkinleri etkiler. Belirtiler en sık 20 ile 40 yaşları arasında başlar. (Gerçek)

"Buerger hastalığında ilaç tedavisi tek başına yeterlidir, sigarayı bırakmaya gerek yoktur." (Yaygın yanılgı)

Sigarayı bırakmak, Buerger hastalığının tedavisinin temelidir ve kişi tütün kullanmaya devam ettiği sürece ilaç tedavisi tek başına asla yeterli olmaz. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Sigara kullanan ve yürürken bacaklarında kramp tarzı ağrı, ellerinde veya ayaklarında soğukluk, morarma ya da tekrarlayan yüzeysel toplardamar iltihabı fark eden bireylerin, damar cerrahisi veya kalp ve damar hastalıkları bölümüne başvurarak değerlendirilmesi önerilir. İstirahat halinde de devam eden şiddetli ağrı, parmak ucunda iyileşmeyen yara, cilt renginde koyulaşma veya doku ölümüne işaret eden bulgular gelişirse, doku kaybını önlemek amacıyla vakit kaybetmeden acil servise başvurulması gerekir. Ani gelişen şiddetli ağrı, ani solukluk, hissizlik ve nabız alınamaması gibi akut kan akımı kesilmesi bulguları, acil damar cerrahisi değerlendirmesi gerektiren kritik bir durumdur.