Yeme bozukluğu nedir, belirtileri ve türleri nelerdir?

Yeme bozukluğu, kişinin yeme davranışları, vücut algısı ve kiloyla ilgili düşüncelerinde ciddi bozulmaya yol açan, hem ruhsal hem fiziksel sağlığı etkileyebilen bir grup psikiyatrik hastalığı tanımlar. Anoreksiya nervoza, bulimia nervoza ve tıkanırcasına yeme bozukluğu gibi farklı alt türleri bulunan yeme bozuklukları, yaş, cinsiyet veya sosyoekonomik durumdan bağımsız olarak, herkeste görülebilir, ancak en çok etkilenenler ergenler ve genç yetişkinlerdir. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin (APA) tanı kılavuzu DSM-5'e göre yeme bozuklukları, yalnızca beslenme alışkanlıklarıyla ilgili bir tercih meselesi değil, tedavi gerektiren ciddi ruhsal bozukluklar olarak sınıflandırılır.

Yeme bozukluğunun başlıca türleri nelerdir?

Yeme bozuklukları, farklı klinik özelliklere sahip çeşitli alt tiplere ayrılır. Türkiye Psikiyatri Derneği'nin bilgilendirmelerine göre, sık görülen yeme bozukluğu türleri şunlardır:

Anoreksiya nevroza

Vücut ağırlığıyla ilgili yoğun korku ve bozulmuş beden algısıyla seyreden, ciddi düzeyde besin kısıtlamasına yol açan bir durumdur. Yeterince yemek yemeyerek, aşırı egzersiz yaparak veya her ikisini birden yaparak kilo kontrolü sağlamaya çalışmak

Bulimia nevroza

Tekrarlayan tıkanırcasına yeme atakları ile bunu telafi etmeye yönelik davranışların (kusma, aşırı egzersiz, laksatif kullanımı gibi) bir arada görüldüğü bir tablodur. Kişinin ne kadar yediği üzerindeki kontrolünü kaybetmesi ve ardından kilo almamak için aşırı önlemler alması

Tıkanırcasına yeme bozukluğu

Telafi edici davranışlar olmaksızın tekrarlayan, kontrol kaybı hissiyle seyreden aşırı yeme ataklarıyla karakterizedir. Kişi rahatsız edici derecede tok hissedene kadar büyük porsiyonlarda yemek yiyebilir

Kaçıngan/kısıtlayıcı yiyecek alım bozukluğu (ARFID)

Vücut algısı kaygısından bağımsız olarak, yiyeceklerin duyusal özellikleri veya olumsuz deneyimler nedeniyle belirgin şekilde sınırlı beslenmeyle seyreder

Diğer belirlenmiş beslenme veya yeme bozuklukları

Yukarıdaki tanı kriterlerinin tam olarak karşılanmadığı, ancak klinik açıdan önemli belirtilerin bulunduğu durumları kapsar

Yeme bozukluğu hangi belirtilerle kendini gösterir?

Yeme bozukluklarının belirtileri, alt türe göre farklılık gösterse de,  dikkat edilmesi gereken ortak bulgular şunlardır:

• Yemek, kilo veya vücut şekliyle aşırı ve sürekli meşguliyet
• Yemek yeme konusunda katı kurallar koyma veya belirli yiyecek gruplarından kaçınma
• Yemekten sonra kusma, aşırı egzersiz veya laksatif kullanımı gibi telafi edici davranışlar
• Tekrarlayan, kontrol kaybı hissiyle seyreden aşırı yeme atakları
• Vücut ağırlığı veya şeklinde belirgin dalgalanmalar
• Sosyal ortamlarda yemek yemekten kaçınma
• Yorgunluk, baş dönmesi, saç dökülmesi gibi fiziksel bulgular
• Kadınlarda adet düzensizliği veya adet görememe

Bu belirtiler kişiden kişiye farklı şiddette ve kombinasyonlarda ortaya çıkabilir; bazı bireylerde dışarıdan fark edilmesi zor olabilir.

Yeme bozukluğu nasıl tanılanır ve tedavi edilir?

Yeme bozukluğu tanısı, ayrıntılı bir psikiyatrik değerlendirme ve fiziksel muayeneyle konur. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tedavi kılavuzları, yeme bozukluklarının tedavisinde genellikle çok disiplinli bir yaklaşımın gerekli olduğunu belirtir:

Psikoterapi

Özellikle bilişsel davranışçı terapi, yeme bozukluklarının tedavisinde güçlü kanıt düzeyine sahiptir

Beslenme danışmanlığı

Bir diyetisyen eşliğinde sağlıklı beslenme alışkanlıklarının yeniden kazandırılması

Tıbbi izlem

Özellikle ciddi vakalarda, elektrolit dengesizlikleri ve diğer fiziksel komplikasyonların takibi

Aile temelli tedavi

Özellikle ergenlerde, aile üyelerinin tedavi sürecine dâhil edildiği yapılandırılmış programlar

Gerektiğinde ilaç tedavisi

Eşlik eden depresyon veya anksiyete gibi durumlarda hekim tarafından değerlendirilebilir

Tedavi süreci genellikle uzun soluklu olup, hastalığın şiddetine göre ayaktan tedaviden yatarak tedaviye kadar farklı yoğunluklarda sürdürülebilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Yeme bozukluğu sadece kadınlarda görülür." (Yaygın yanılgı)

Yeme bozuklukları her cinsiyetten, yaştan veya geçmişten insanı etkileyebilir; ancak toplumsal algı nedeniyle erkeklerde tanı çoğu zaman gecikebilir. (Gerçek)

"Yeme bozukluğu olan biri mutlaka çok zayıf görünür." (Yaygın yanılgı)

Bulimia nervoza ve tıkanırcasına yeme bozukluğu gibi türlerde kişi normal kiloda veya kilolu olabilir; dışarıdan görünüm tek başına tanı koydurucu değildir. (Gerçek)

"Yeme bozukluğu bir tercih veya irade zayıflığı meselesidir." (Yaygın yanılgı)

Yeme bozuklukları, biyolojik, psikolojik ve sosyal faktörlerin bir arada rol oynadığı, tedavi gerektiren ciddi psikiyatrik hastalıklardır, bir tercih değildir ve bazı durumlarda yaşamı tehdit edebilir. (Gerçek)

"Yeme bozukluğu sadece gençlerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Yeme bozukluğu çoğunlukla ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde gelişir, kızlarda ve kadınlarda daha yaygındır. Bununla birlikte, her cinsiyetten, vücut tipinden, yaştan, sosyoekonomik statüden ve ırksal/etnik kimlikten insanı etkiler; orta yaş ve ileri yaşta başlayan veya devam eden vakalar da bildirilmektedir. (Gerçek)

"Yeme bozukluğu kendiliğinden, tedavi olmadan düzelir." (Yaygın yanılgı)

Tedavi edilmeyen yeme bozuklukları ciddi fiziksel ve ruhsal komplikasyonlara yol açabilir; profesyonel destek iyileşme sürecinde önemli rol oynar. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Yeme bozukluğu şüphesi taşıyan durumların değerlendirilmesi genellikle planlı bir süreçtir, ancak bazı bulgular acil müdahale gerektirir.

Aşağıdaki durumlarda psikiyatri, psikoloji veya çocuk ve ergen ruh sağlığı polikliniğine başvurmak uygundur:

• Yemek, kilo veya vücut şekliyle ilgili aşırı meşguliyetin günlük yaşamı etkilemesi
• Tekrarlayan tıkanırcasına yeme atakları veya telafi edici davranışların fark edilmesi
• Kilo veya beslenme alışkanlıklarında endişe verici değişikliklerin gözlenmesi
• Sosyal ortamlarda yemekten kaçınma davranışının artması

Acil servise başvurulması gereken durumlar:

• Şiddetli halsizlik, baş dönmesi veya bayılma
• Kalp ritim düzensizliği hissi veya göğüs ağrısı
• Ciddi dehidratasyon belirtileri
• Bilinç bulanıklığı veya oryantasyon bozukluğu
• Kendine zarar verme veya intihar düşüncelerinin ortaya çıkması

Amerikan Psikiyatri Birliği, ciddi yeme bozukluğu vakalarının elektrolit dengesizlikleri ve kalp ritim bozuklukları gibi yaşamı tehdit eden komplikasyonlara yol açabileceğini, bu nedenle şiddetli fiziksel belirtilerin acil değerlendirme gerektirdiğini vurgular.