Proteinüri nedir, hangi hastalıkların belirtisi olabilir?

Proteinüri, idrarda normalden fazla protein atılması durumunu tanımlayan ve böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesinde önemli bir klinik bulgudur ve genellikle böbrek hasarı, diyabet veya yüksek tansiyondan kaynaklanır. Sağlıklı böbrekler, kan proteinlerinin büyük bir kısmını süzme sisteminde tutarken, böbrek fonksiyonunu etkileyen durumlarda bu bariyer bozularak protein idrara sızabilir. Proteinüri kronik böbrek hastalığının erken bir göstergesi olabilir ve düzeyine göre farklı klinik önem taşır.

Proteinürinin olası nedenleri nelerdir?

Yağlar ve şekerlerle birlikte proteinler, vücudun temel yapı taşlarını oluşturur. Büyüme ve onarım için diyette doğru miktarda protein önemlidir. Protein kanda bulunur; sağlıklı böbrekler, protein moleküllerinin çoğu filtreler için çok büyük olduğundan, idrara yalnızca çok küçük miktarlarda protein geçirmelidir. İdrara protein kaybı olağan dışı değildir. Bu durum gerçekleştiğinde ise 'proteinüri' olarak bilinir.

İdrarda çeşitli proteinler bulunabilir, ancak böbrek hastalığı açısından en önemlisi albümindir. İdrardaki protein genellikle belirgin değildir, ancak basit bir idrar çubuğu testiyle veya bazen daha hassas laboratuvar testleriyle tespit edilebilir. İdrarda protein bulunması bazen böbrek hastalığının yanı sıra diğer sağlık sorunlarının da bir belirtisi olabilir. Proteinüri, geçici ve zararsız durumlardan kalıcı ve ciddi böbrek hastalıklarına kadar geniş bir yelpazede nedene bağlı olabilir. Türk Nefroloji Derneği'ne göre, proteinürinin sık görülen nedenleri şunlardır:

Geçici (fonksiyonel) proteinüri

Ateş, yoğun fiziksel efor, soğuğa maruziyet veya duygusal stres sonrası geçici olarak ortaya çıkabilir

Ortostatik proteinüri

Özellikle genç bireylerde, uzun süre ayakta durma sonrası gelişen ve yatar pozisyonda kaybolan zararsız bir durum

Diyabetik nefropati

Uzun süreli kontrolsüz diyabetin böbrek süzme sistemine verdiği hasar

Hipertansiyona bağlı böbrek hasarı

Kronik yüksek tansiyon, böbrek damarlarını etkileyerek proteinüriye yol açabilir

Glomerülonefrit

Böbreğin süzme birimlerini (glomerül) etkileyen çeşitli iltihabi hastalıklar

Preeklampsi

Gebelikte gelişen, yüksek tansiyon ve proteinüri ile seyreden ciddi bir durum

İdrar yolu enfeksiyonu

Enfeksiyona bağlı geçici proteinüri gelişebilir

Kronik böbrek hastalığı

İlerleyici böbrek fonksiyon kaybı proteinüri ile birlikte seyredebilir

Multipl miyelom gibi bazı kan hastalıkları

Anormal protein üretimi idrarda saptanabilir

Proteinüri nasıl değerlendirilir ve tanı konur?

Proteinüri değerlendirmesi, genellikle rutin idrar tahlilinde tesadüfen saptanmasıyla başlar. Amerikan Böbrek Vakfı'nın (NKF) klinik kılavuzları, idrar tahlilinde proteinüri saptandığında, bunun geçici mi yoksa kalıcı mı olduğunu ayırt etmek için testin farklı bir günde tekrarlanmasını önerir. Değerlendirme sürecinde ayrıca şu tetkikler istenebilir:

• İdrar protein/kreatinin oranı veya 24 saatlik idrarda protein ölçümü
• Kan basıncı ölçümü
• Kan şekeri ve böbrek fonksiyon testleri (kreatinin, glomerüler filtrasyon hızı)
• Gerekli görülen vakalarda böbrek ultrasonografisi veya böbrek biyopsisi

Türk Nefroloji Derneği, ortostatik proteinüri şüphesinde sabah ilk idrar örneği ile gün içinde alınan örneğin karşılaştırılmasının tanıya yardımcı olabileceğini belirtir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Proteinüri her zaman ciddi bir böbrek hastalığına işaret eder." (Yaygın yanılgı)

Proteinüri her zaman ciddi böbrek hastalığının göstergesi değildir. İdrarda protein bulunması geçici olabilir veya ağır egzersiz, ateş veya dehidratasyon gibi zararsız, kısa süreli faktörlerden ya da ortostatik proteinüri gibi zararsız fiziksel durumlardan kaynaklanabilir. Bununla birlikte, idrarda sürekli protein bulunması, tıbbi takip gerektiren altta yatan rahatsızlıklara işaret edebilir. (Gerçek)

"Proteinüri belirtisi olmadan fark edilemez." (Yaygın yanılgı)

Hafif-orta düzeydeki proteinüri genellikle belirgin bir belirtiye yol açmaz ve çoğunlukla rutin idrar tahlilinde tesadüfen saptanır. (Gerçek)

"Proteinüri sadece diyabetik hastalarda görülür." (Yaygın yanılgı)

Diyabet başlıca neden olsa da, idrarda protein bulunması böbrekleri veya genel sağlığı etkileyen hipertansiyon, glomerülonefrit, preeklampsi veya idrar yolu enfeksiyonu gibi birçok farklı durum da proteinüriye yol açabilir. (Gerçek)

"Tek bir idrar tahlilinde proteinüri saptanması kesin tanı koydurur." (Yaygın yanılgı)

Protein seviyeleri, yoğun egzersiz, ateş, dehidratasyon veya stres gibi zararsız faktörler nedeniyle geçici olarak yüksek olabilir. Tek bir pozitif test sonucunun, zaman içinde tekrarlanan testlerle doğrulanması gerekir. (Gerçek)

"Proteinüri sadece yetişkinlerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Özellikle ortostatik proteinüri, çoğunlukla daha büyük çocuklarda ve ergenlerde ayağa kalktıklarında ortaya çıkar, ancak uzandıklarında kaybolur. Ayrıca ateş, yoğun egzersiz veya idrar yolu enfeksiyonu, çocuğun idrarında kısa süreli protein bulunmasına neden olabilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Proteinürinin çoğu vakası acil olmasa da, bazı bulgular hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir.

Aşağıdaki durumlarda nefroloji veya iç hastalıkları polikliniğine başvurmak uygundur:

• Rutin idrar tahlilinde tekrarlayan proteinüri saptanması
• Bilinen diyabet veya hipertansiyon öyküsü olan hastalarda proteinürinin yeni saptanması
• Proteinüriye eşlik eden ayak bileği veya bacaklarda hafif şişlik
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü nedeniyle tarama amaçlı değerlendirme isteği

Acil servise başvurulması gereken durumlar:

• Gebelikte proteinüriye eşlik eden şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu veya yüksek tansiyon (preeklampsi şüphesi)
• Ani gelişen ve belirgin şekilde artan vücut ödemi (yüz, bacak, karın bölgesinde)
• Proteinüriye eşlik eden idrar miktarında belirgin azalma
• Şiddetli halsizlik, bulantı, kusma ile birlikte seyreden proteinüri (ilerlemiş böbrek yetmezliği şüphesi)
• Nefes darlığı ile birlikte gelişen ani ve yaygın ödem

Uluslararası Böbrek Hastalığı: Küresel Sonuçları İyileştirme Girişimi, gebelikte proteinüri ile birlikte yüksek tansiyon ve nörolojik belirtilerin (baş ağrısı, görme bozukluğu) preeklampsiye işaret edebileceğini ve bu durumun acil değerlendirme gerektirdiğini vurgular.