Şema terapisi: Köklü düşünce kalıplarını anlamak ve dönüştürmek

Jeffrey Young tarafından 1990'larda geliştirilen şema terapisi, köklü, uzun süreli psikolojik kalıpları ve kişilik bozukluklarını tedavi etmek için tasarlanmış bütünleyici bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bilişsel davranışçı terapi, bağlanma kuramı, nesne ilişkileri ve Gestalt terapisini bir araya getiren bu model, özellikle kronik depresyon, kişilik bozuklukları ve tekrarlayan ilişki sorunları gibi standart terapilere yanıt vermeyen tablolarda etkili bir seçenek olarak öne çıkmaktadır.

Şema terapi nedir ve nasıl çalışır?

Şema terapisi, insanların uzun süredir devam eden olumsuz yaşam kalıplarını (şemaları) değiştirmelerine yardımcı olan bütünleyici bir terapi yöntemidir. Güvenlik ihtiyacı, bağlanma, özerklik, değer görme ve gerçekçi sınırlar gibi temel çocukluk ihtiyaçlarının kronik biçimde karşılanmaması bu kalıpların yerleşmesine zemin hazırlar.

Jeffrey Young ve arkadaşlarının tanımladığı 18 erken uyumsuz şema, beş temel alan altında gruplandırılır. Kopukluk ve reddedilme alanında terk edilme, güvensizlik, duygusal yoksunluk, kusurlu olma ve sosyal izolasyon şemaları yer alır. Zedelenmiş özerklik ve performans alanında bağımlılık, zarar görme, iç içe geçme ve başarısızlık şemaları bulunur. Zedelenmiş sınırlar alanında hak görme ve yetersiz öz denetim şemaları yer alır. Diğer yönelimlilik alanında boyun eğicilik, fedakarlık ve onay arayışı şemaları tanımlanmıştır. Aşırı tetikte olma ve bastırma alanında ise cezalandırıcılık ve karamsarlık şemaları bulunur.

Bu şemalar aktive olduğunda kişi üç temel başa çıkma tepkisiyle yanıt verir: şemaya teslim olma, şemadan kaçınma veya şemayla aşırı telafi. Bu tepkiler kısa vadede rahatlama sağlasa da uzun vadede şemayı pekiştirir ve kısır döngülere yol açar.

Şema modları nedir?

Bir kişinin herhangi bir anda hissettiği ve başa çıkma biçimi, şema modudur. Şema modları sürekli olarak değişir ve dönüşür. Her insanın şemaları farklıdır; bazıları pasifken diğerleri oldukça aktif ve kontrol edicidir. İnsanlar gün içinde çeşitli zamanlarda şema modları arasında "geçiş" yaparlar ve hem işlevsel hem de işlevsiz şema modları deneyimlerler. İşlevsiz şema modları, yararsız bir şemanın uyumsuz bir başa çıkma becerisiyle eşleştirilmesi durumunda ortaya çıkar. Bununla birlikte, tüm şema modlarının bir süreklilik üzerinde yer aldığını, dolayısıyla bazılarının diğerlerinden daha işlevsiz olacağını belirtmek önemlidir.

Dört temel mod grubu tanımlanmıştır:

Çocuk modları:

• Savunmasız çocuk
• Öfkeli çocuk
• Dürtüsel/disiplinsiz çocuk
• Mutlu çocuk

İşlevsiz başa çıkma yöntemleri:

• Uyumlu teslim olan kişi
• Ayrılmış koruyucu
• Aşırı telafi edici

İşlevsiz ebeveyn modları:

• Cezalandırıcı ebeveyn
• Talepkar ebeveyn

Sağlıklı yetişkin modu:

• Terapinin hedeflediği işlevsel, dengeli ve öz şefkatli iç ses olarak tanımlanır.
• Şema terapi sürecinde terapist, hastanın sağlıklı yetişkin modunu güçlendirirken işlevsel olmayan modların etkisini azaltmayı hedefler.

Şema terapi kimlere uygulanır?

Şema terapinin en güçlü kanıt tabanı kişilik bozukluklarında, özellikle sınır kişilik bozukluğunda ve narsistik kişilik bozukluğunda oluşmuştur. Bununla birlikte şu tablolarda da etkinliği araştırılmakta ve klinik pratikte uygulanmaktadır:

• Standart bilişsel davranışçı terapiye yanıt vermeyen kronik depresyon
• Tekrarlayan ilişki sorunları ve bağlanma güçlükleri
• Yeme bozuklukları, özellikle tıkınırcasına yeme bozukluğu
• Madde kullanım bozuklukları
• Kronik anksiyete ve yaygın anksiyete bozukluğu
• Travma sonrası stres bozukluğu
• Çift terapisi; ilişkideki örüntülerin şema çerçevesinde ele alınması

Şema terapi süreci nasıl işler?

Şema terapisi, insanların "şemalar" adı verilen uzun süreli duygusal ve ilişkisel kalıpları anlamalarına ve değiştirmelerine yardımcı olan yapılandırılmış, uzun vadeli bir yaklaşımdır. Süreç genellikle, terapistin hastanın geçmişini ve mevcut tetikleyicilerini keşfederek şemalarının nasıl geliştiğini ve onlarla nasıl başa çıktığını (örneğin, kaçınma, aşırı telafi veya orijinal duygulara karşı savunmasız hale gelme yoluyla) net bir şekilde ortaya koyduğu bir değerlendirme ile başlar.

Terapi daha sonra, genellikle bilişsel yöntemler (yararsız inançlara meydan okumak gibi), deneyimsel yöntemler (imgeleme yeniden yazma, mod çalışması ve sandalye teknikleri gibi) ve döngüyü devam ettiren başa çıkma kalıplarını azaltmaya yönelik davranışsal stratejiler kullanarak, neyi değiştireceğine yönelik hedef belirleme ve hedefli beceriler öğrenmeye geçer. Çalışmanın önemli bir parçası, kalıpların seans içinde ortaya çıkabileceği ve gerçek zamanlı anlayış ve "düzeltici" deneyimler için malzeme olarak kullanıldığı, daha sağlıklı bir "Sağlıklı Yetişkin" durumuna geçmeyi uygulamasına yardımcı olan terapötik ilişkinin kendisidir. Zamanla, odak noktası kazanımları pekiştirmek ve nüksetmeyi önleme stratejileri geliştirmek olur; böylece erken dönemdeki ruh hali değişimlerini fark edebilir ve stres altındayken farklı tepkiler verebilir.

Şema terapi ile bilişsel davranışçı terapi arasındaki fark nedir?

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), ağırlıklı olarak mevcut düşünce ve davranışları belirlemeye ve değiştirmeye odaklanır ve görece kısa sürelidir. BDT'nin bir uzantısı olan şema terapisi ise daha derin bir yaklaşım benimser. Çocukluk çağına dayanan kökenleri araştırarak, hem bilişsel hem de deneyimsel teknikler kullanarak uzun süredir devam eden duygusal kalıpları (şemaları) iyileştirmeyi amaçlar.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Şema terapi yalnızca çocukluk travması olan kişilere uygulanır." (Yaygın yanılgı)

Hayır, şema terapisi genellikle çocukluk travması yaşamış veya karşılanmamış ihtiyaçları olan kişilerde kullanılır, ancak sadece travma için değildir. Daha geniş anlamda, tutarsız ebeveynlik, kronik değersizleştirme, ihmal, aşırı koruma, istikrarsız ortamlar veya mizaç/öğrenme faktörleri de dâhil olmak üzere birçok erken dönem deneyiminden kaynaklanabilen derin, uzun süreli duygusal ve ilişki kalıplarına odaklanır. (Gerçek)

"Şemaları anlamak onları otomatik olarak değiştirir." (Yaygın yanılgı)

Şemalar, derinden yerleşmiş zihinsel çerçeveler veya duygusal şablonlardır. Beyin bilişsel verimlilik ve aşinalık aradığı için, içgüdüsel olarak bunları güncellemeye direnir. Farkındalık gerekli ilk adım olsa da, gerçek değişim sürekli ve bilinçli çaba gerektirir. Şemaların duygusal ve davranışsal düzeyde de çalışılması, uzun süreli ve sistematik terapi sürecini gerektirir. (Gerçek)

"Şema terapi yalnızca ağır kişilik bozukluklarında kullanılır." (Yaygın yanılgı)

Hayır, şema terapisi sadece ağır kişilik bozuklukları için kullanılmaz. Başlangıçta Sınırda Kişilik Bozukluğu (BPD) gibi durumları tedavi etmek için geliştirilmiş olsa da, günümüzde kronik depresyon, anksiyete, ilişki sorunları ve yeme bozuklukları dâhil geniş bir klinik yelpazede uygulanmaktadır. (Gerçek)

"Şema terapide geçmişi defalarca konuşmak yeterlidir." (Yaygın yanılgı)

Şema terapisinde, geçmişi tekrar tekrar tartışmak yeterli değildir. Çocuklukta derinden yerleşmiş, uyumsuz davranış kalıplarının kökenlerini belirlemek gerekli bir başlangıç noktası olsa da, yalnızca entelektüel anlayış duygusal iyileşmeyi sağlamaz. İmgelem çalışması, sandalye teknikleri ve sınırlı yeniden ebeveynlik gibi deneyimsel müdahaleler değişim sürecinin ayrılmaz parçasıdır. (Gerçek)

"Şema terapi çok uzun sürdüğü için pratik değildir." (Yaygın yanılgı)

Karmaşık ve kronik vakalar için uzun vadeli terapi gerekli olabilir; ancak daha hafif tablolarda şema terapi odaklı kısa müdahaleler de etkili sonuçlar verebilir. Tedavi süresi bireysel ihtiyaçlara göre belirlenir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda psikiyatri veya klinik psikoloji birimine başvurulması önerilir:

• Tekrarlayan ilişki sorunları, kronik boşluk hissi veya kimlik karmaşasının günlük işlevselliği bozması
• Standart psikoterapiye yanıt vermeyen depresyon veya anksiyete
• Kendine zarar verme, dürtü kontrol güçlüğü veya yoğun duygusal dalgalanmalar
• Yeme bozukluğu, madde kullanımı veya diğer işlevsel sorunların altında yatan örüntüleri anlamak isteme
• Kişilik bozukluğu tanısı sonrası psikoterapi seçenekleri hakkında bilgi almak

Acil servise yönlendirilmesi gereken durumlar:

• Aktif intihar düşüncesi veya kendine zarar verme davranışı
• Psikotik belirtilerle birlikte seyreden ağır dissosiyatif tablo
• Kendi veya başkasının güvenliğini tehdit eden dürtüsel davranışlar