Dissosiyatif bozukluk nedir? Türleri, belirtileri ve doktora başvuru zamanı

Dissosiyatif bozukluk, bilinç, bellek, kimlik, duygu, algı, beden temsili, motor kontrol ve davranışın normal bütünleşmesinde süreklilik kaybı veya kesinti ile karakterize bir grup ruhsal bozukluğu tanımlar. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin (APA) Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı'nın güncel baskısında (DSM-5-TR) dissosiyatif bozukluklar; dissosiyatif kimlik bozukluğu, dissosiyatif amnezi, depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğu ve diğer belirlenmiş veya belirlenmemiş dissosiyatif bozukluklar olmak üzere birkaç alt kategoride sınıflandırılmaktadır. Dissosiyatif belirtiler, psikolojik işlevselliğin hemen her alanını etkileyebilir ve genellikle şiddetli travmatik yaşantılara karşı gelişen bir tepki olarak ortaya çıkar.  Bilişsel davranışçı terapi (BDT) veya diyalektik davranışçı terapi (DBT) gibi konuşma terapisi, altta yatan travmayı işlemeye ve semptomları yönetmeye yardımcı olur.

Dissosiyatif bozukluk neden olur, başlıca nedenler nelerdir?

Dissosiyatif bozukluklar, çoğunlukla kısa veya uzun süreli travmatik yaşantılara karşı gelişen bir savunma mekanizması olarak ortaya çıkar. Çocukluk döneminde yaşanan istismar, ihmal veya tekrarlayan travmatik deneyimler, dissosiyatif bozukluklar için en sık bildirilen risk faktörleri arasında yer alır. Disosiyasyon, kişinin dayanılmaz bulduğu duygu, anı veya deneyimlerden zihinsel olarak kopmasına olanak tanıyan uyumsal bir mekanizma olarak başlayabilir; ancak bu mekanizma zamanla kalıcı hale gelip kimlik, bellek, duygu veya ilişkileri etkilemeye başladığında klinik açıdan önem kazanır. Travma sonrası stres bozukluğu ile dissosiyatif bozukluklar arasında sık görülen bir birliktelik bulunmaktadır ve bazı sınıflandırma sistemlerinde dissosiyatif belirtiler travma sonrası stres bozukluğunun bir alt tipini tanımlamak için de kullanılmaktadır.

Dissosiyatif bozukluğun türleri ve belirtileri nelerdir?

Dissosiyatif bozukluklar üç ana grupta değerlendirilir. Dissosiyatif kimlik bozukluğunda kişi, davranışlarını farklı zamanlarda kontrol eden iki veya daha fazla ayrı kimlik durumuna (alt kimlik) sahiptir; her alt kimliğin kendine özgü bir öyküsü, özellikleri ve tercihleri olabilir ve kimlikler arasında bellek aktarımı olmayabilir. Dissosiyatif amnezide kişi, kendi yaşamına dair önemli bilgileri hatırlayamaz; unutma, yaşamın belirli bir bölümüyle sınırlı kalabileceği gibi, çok daha kapsamlı bir bellek kaybı şeklinde de görülebilir. Depersonalizasyon/derealizasyon bozukluğunda ise kişi kendi düşünce, duygu ve bedeninden kopmuş (depersonalizasyon) veya çevresinden gerçek dışıymış gibi bir his ile ayrışmış (derealizasyon) hissedebilir. Bu belirtiler, kişinin günlük yaşam işlevselliğini, ilişkilerini ve okul veya iş performansını belirgin şekilde etkileyebilir.

Dissosiyatif bozukluk tanısı nasıl konur?

Dissosiyatif bozukluk tanısı, bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılan kapsamlı bir klinik değerlendirmeye ve ayrıntılı bir görüşmeye dayanır. Tanı sürecinde, benzer belirtilere yol açabilecek diğer psikiyatrik durumların (örneğin psikotik bozukluklar) ve olası tıbbi nedenlerin (nörolojik hastalıklar, madde kullanımı) dışlanması önemlidir; bu nedenle değerlendirme genellikle fiziksel ve nörolojik muayeneyi de içerir. Yapılandırılmış klinik görüşme araçları, dissosiyatif belirtilerin şiddetini ve türünü değerlendirmek amacıyla klinik pratikte kullanılabilir. Dissosiyatif kimlik bozukluğu tanısı özellikle özenli ve uzun bir değerlendirme süreci gerektirir; çünkü yanlış tanı riski, özellikle çocuklarda, hastanın kırılganlığı nedeniyle önemli bir kaygı kaynağıdır.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Dissosiyasyon yaşayan herkes disosiyatif kimlik bozukluğuna sahiptir." (Yaygın yanılgı)

Dissosiyasyon, günlük hayal kurmadan ciddi psikolojik rahatsızlıklara kadar uzanan geniş ve yaygın bir insan deneyimidir. Hafif disosiyatif deneyimler (örneğin dikkat dağınıklığı sırasında "otomatik pilotta" hissetmek) sık görülen ve genellikle klinik önem taşımayan bir durumdur; oysa Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu (DID) spesifik ve nadir görülen ve belirgin klinik bulgular gerektiren bir tanıdır. (Gerçek)

"Dissosiyatif bozukluklar hayal ürünüdür veya kişi tarafından bilinçli olarak taklit edilir." (Yaygın yanılgı)

Dissosiyatif bozukluklar sadece hayal gücünün ürünü veya bilinçli olarak taklit edilmiş şeyler değildir. Bu durum, ana akım psikiyatrik ve psikolojik görüşler göre, disosiyatif bozuklukları bilinçli aldatmacalar değil, geçerli, travma temelli durumlar olarak kabul etmektedir. Bilinçli taklit (yapmacıklık) bundan tamamen farklı ve ayrı bir klinik kategoridir. (Gerçek)

"Dissosiyatif amnezi sıradan unutkanlıktan farksızdır." (Yaygın yanılgı)

Tanısal ve İstatistiksel Ruhsal Bozukluklar El Kitabı (DSM-5-TR)  gibi ana akım klinik kılavuzlar, dissosiyatif amneziyi "sıradan unutmayla tutarsız" olan önemli kişisel bilgileri hatırlamada derin bir yetersizlik olarak tanımlar. Bununla birlikte, birçok bilişsel psikolog ve hafıza araştırmacısı, bu olgunun sağlam ampirik dayanağı olmadığını ve bildirilen vakaların genellikle sıradan unutma, zamanla anıların normal solması veya diğer tanısal faktörlerle açıklanabileceğini savunmaktadır. (Gerçek)

"Dissosiyatif bozukluklar tedavi edilemez." (Yaygın yanılgı)

Karmaşık ve zorlu durumlar olsalar da güvenlik ve duygu düzenleme becerilerinin geliştirilmesiyle başlayan, travma odaklı psikoterapi yaklaşımlarını içeren yapılandırılmış tedavi süreçleriyle önemli ölçüde iyileşme sağlanabilir. (Gerçek)

"Dissosiyatif bozukluk yalnızca istismar mağduru kişilerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Çocukluk çağı istismarı önemli bir risk faktörü olsa da, farklı türde ciddi travmatik yaşantılar da (kaza, savaş, kayıp gibi) disosiyatif belirtilerin gelişimine zemin hazırlayabilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Sık tekrarlayan bellek boşlukları ("kaybolan zaman"), kendinden veya çevreden belirgin kopukluk hissi, günlük yaşamı etkileyen kimlik karmaşası veya farklı kimlik durumlarına dair belirtiler fark eden bireylerin, kapsamlı bir değerlendirme için psikiyatri veya klinik psikoloji bölümüne başvurması önerilir. Bu belirtilere kendine zarar verme düşünceleri, güvenlik kaygısı oluşturan davranışlar veya işlevsellikte ciddi bozulma eşlik ediyorsa, değerlendirmenin gecikmeden yapılması önemlidir. Dissosiyatif belirtilerle birlikte akut bir kriz hali, kendine veya başkalarına zarar verme riski ya da güvenlik endişesi oluşturan bir durum gelişirse, en yakın acil servise başvurulması veya bir ruh sağlığı krizi hattına ulaşılması gerekir.