İlik nakli nedir? İlik nakli nasıl yapılır?

Kemik iliği, vücuttaki büyük kemiklerin içindeki yumuşak, süngerimsi doku olup çeşitli kan bozukluklarından, kan kanserlerinden ve diğer hastalıklardan etkilenebilir. Hematopoetik (kan) kök hücreleri kemik iliğinde yaşar ve kanın diğer tüm bileşenlerini oluşturur. Kemik iliği, kırmızı kan hücrelerini (vücuttaki tüm dokulara oksijen taşıyan), beyaz kan hücrelerini (enfeksiyonla savaşan) ve trombositleri (kan pıhtılaşmasını sağlayan) üretir. Kemik iliği nakli, hasar görmüş veya hastalıklı kemik iliğinin sağlıklı kemik iliği ile değiştirilmesini içeren tıbbi bir işlemdir. Bu işlem genellikle lösemi ve lenfoma gibi bazı kanser türlerinin yanı sıra aplastik anemi ve orak hücreli anemi gibi durumlar da dâhil olmak üzere çeşitli kanla ilgili hastalıkların tedavisinde kullanılır.

Dünya Sağlık Örgütü istatistiklerine göre, dünya genelinde her yıl 50.000'den fazla bu tür ameliyat gerçekleştirilmektedir.

İlik nakli nedir?

Kemik iliği nakli, belirli kanser türleri veya diğer hastalıkları olan hastalar için özel bir tedavi yöntemidir. İlik nakli, normalde kemik iliğinde bulunan hücrelerin (kök hücreler) alınmasını, bu hücrelerin filtrelenmesini veya donöre (hastaya) ya da başka bir kişiye geri verilmesini içerir.

Kemik iliği, kemiklerin içinde bulunan yumuşak, süngerimsi dokudur. Vücudun kan hücrelerinin çoğunun geliştiği ve depolandığı yerdir. Diğer kan hücrelerini oluşturan kan hücrelerine kök hücre denir. Kök hücrelerin en ilkel olanına pluripotent kök hücre denir. Bu hücre, özellikleri bakımından diğer kan hücrelerinden farklıdır. Bu farklılıklar şunlardır:

Yenilenme

Kendisiyle tamamen aynı olan başka bir hücreyi yeniden üretebilir.

Farklılaşma

Daha olgun hücrelerin bir veya daha fazla alt kümesini üretebilme yeteneği.

Kemik iliği veya kök hücre nakli çeşitli nedenlerle yapılır:

• Hastanın yüksek doz kemoterapi veya radyasyon tedavisi aldıktan sonra kan bileşenlerini kurtarmak ve eski haline getirmek.
• Hastanın kendi kan sistemi işlevini yitirdiği için, hastanın kan sistemini değiştirmek.
• Hastanın kan sistemini değiştirerek, hastanın kanserine saldırabilecek yeni bir bağışıklık sistemi oluşturmak.

Kemik iliği nakli kimlere yapılır?

Kemik iliği (kök hücre) nakli, kemik iliğinin kan hücresi üretimini ciddi şekilde bozduğu veya bağışıklık sisteminin ağır hasar gördüğü durumlarda uygulanır. Genellikle diğer tedavilerin yetersiz kaldığı ya da hastalığın tekrarlama riskinin yüksek olduğu hastalarda tercih edilir.

En sık şu hastalıklarda yapılır:

• Lösemi (özellikle akut tipler)
• Lenfoma
• Multipl miyelom
• Aplastik anemi
• Talasemi
• Orak hücreli anemi
• Bazı doğuştan bağışıklık sistemi hastalıkları

İlik nakli hangi hastalıklarda uygulanır?

Kök hücre nakli ile çeşitli kan hastalıkları, kan diskrazileri (hastalıkları), kan kanserleri, kemik iliği kanserleri ve diğer hastalıklar potansiyel olarak tedavi edilebilir. Bunlar arasında şunlar yer almaktadır:

• Akut lösemi (AML, ALL)
• Adrenolökodistrofi (ALD)
• Erişkin nöroblastomu
• Amiloidoz
• Aplastik anemi
• Kronik lösemi (KML, KLL)
• Doğuştan kemik iliği yetmezliği sendromları
• Hodgkin lenfoması (HL)
• Multipil myeloma
• Miyelodisplastik sendrom (MDS)
• Miyeloproliferatif bozukluklar
• Non-Hodgkin lenfoma (NHL)
• Primer merkezi sinir sistemi (MSS) lenfoması
• Nükseden germ hücreli tümör

Ancak hastalar hastalıkları farklı şekillerde deneyimler ve kemik iliği nakli bu hastalıklardan muzdarip herkes için uygun olmayabilir.

Otolog ve allojenik ilik nakli nedir?

Kemik iliği nakli, donörün kim olduğuna bağlı olarak farklı türlerde yapılmaktadır. Farklı kemik iliği nakli türlerinden;

Otojen kemik iliği nakli

Otojen kemik iliği naklinde donör, hastanın kendisidir. Kök hücreler, kemik iliği toplama veya aferez (periferik kan kök hücrelerinin toplanması işlemi) yoluyla hastadan alınır, dondurulur ve yoğun tedaviden sonra hastaya geri verilir.

Allogeneik kemik iliği nakli

Allogeneik kemik iliği naklinde ise donör, hasta ile aynı genetik tipe sahiptir. Kök hücreler, genellikle erkek veya kız kardeş olmak üzere; akraba veya akraba olmayan genetik olarak uyumlu bir donörden kemik iliği toplama veya aferez yoluyla alınır. Bu tür transplantasyon genellikle hastanın kendi kemik iliği sağlıksız olduğunda gereklidir.

İlik nakli ameliyatı kaç saat sürer?

Nakil işlemi genellikle hazırlık aşaması tamamlandıktan 1-2 gün sonra gerçekleştirilir. Kök hücreler, merkezi kateter yoluyla yavaşça vücuda verilir. Bu işlem genellikle birkaç saat sürer.

İlik nakli sonrası iyileşme süreci nasıldır?

Kemik iliği nakli sonrası iyileşme süreci uzun sürebilir, çünkü nakledilen hücrelerin vücutta tutunması birkaç hafta sürer. Nakilden sonra beyaz ve kırmızı kan hücre sayımları düşük olacağından, hastalar yan etkiler açısından çok yakından izlenir ve enfeksiyonu önlemek için antibiyotik verilir. Ayrıca, iyi ağız ve diş bakımı uygulamak, elleri sık sık yıkamak ve iyice pişmiş yemekler yemek de enfeksiyonları önlemeye yardımcı olmak için önemlidir.

Hastaneden taburcu olduktan sonra, vücudun bağışıklık sisteminin ve hücre sayılarının iyileşmesi altı aya kadar sürebilir. Hastalar bu süre zarfında yorgun ve halsiz hissedebilir ve duygusal değişimler yaşayabilirler; bu nedenle iyileşme sürecinde arkadaş veya aile desteği çok önemlidir.

İlik nakli riskli midir?

Kemik iliği nakli birçok risk taşıyabilir. Bazı kişiler kemik iliği nakliyle ilgili minimal sorunlar yaşarken, diğerleri ciddi sorunlar yaşayabilir.

İlik nakli sonrası enfeksiyon riski var mı?

Evet, kemik iliği naklinden sonra önemli bir enfeksiyon riski vardır. Bu risk, nakil süreci ve hastanın durumuyla ilgili çeşitli faktörlerden kaynaklanmaktadır.

En önemli nedenlerden biri bağışıklık sisteminin baskılanmasıdır. Hastalar nakilden önce kemoterapi ve/veya radyoterapi görürler; bu da eski kan hücrelerini yok ederek ve kemik iliği fonksiyonunu etkileyerek bağışıklık sistemini ciddi şekilde zayıflatabilir. Nakilden sonra, yeni kemik iliğinin sağlıklı kan hücreleri üretmeye başlaması ve bağışıklık sistemini yeniden oluşturması zaman alır.

Nötropeni, yani düşük beyaz kan hücresi sayısı ile karakterize bir durum, enfeksiyon riskini daha da artırır. Bu durum, özellikle iyileşmenin ilk evresinde hastaları enfeksiyonlara karşı oldukça duyarlı hale getirir. Tedavilerin uygulanması için santral venöz kateterlerin kullanılması da kateterle ilişkili enfeksiyon riskini artırır.

Hastalar, bakteriyel, viral ve mantar enfeksiyonları da dahil olmak üzere çeşitli enfeksiyon türleriyle karşılaşabilirler. Bakteriyel enfeksiyonlar deri, solunum yolu ve gastrointestinal kaynaklardan kaynaklanabilirken, herpes simpleks veya sitomegalovirüs (CMV) gibi virüslerin yeniden aktifleşmesi endişe vericidir. Ayrıca, iyileşmenin erken evresinde fırsatçı mantar enfeksiyonları daha olasıdır.

Bu riskleri azaltmak için doktorlar genellikle önleyici tedbirler uygular. Bu, profilaktik antibiyotikler ve antiviral ilaçlar reçete etmeyi ve sıkı hijyen uygulamalarını vurgulamayı içerebilir. Hastalara kalabalık yerlerden ve hasta kişilerden uzak durmaları tavsiye edilir.

Hastane ortamında düzenli izleme, enfeksiyonların erken teşhis ve tedavisine olanak tanır. Dikkatli yönetimle, enfeksiyonlarla ilişkili riskler etkili bir şekilde kontrol edilerek hasta güvenliği artırılabilir ve iyileşme sonuçları iyileştirilebilir. Hastalar ve bakım verenler, iyileşme süreci boyunca tetikte olmalı ve doktorlarıyla yakın iletişim halinde bulunmalıdır.