Detaylı ultrason: Nedir, nasıl yapılır ve ne zaman gereklidir?

Tıp literatüründe anomali taraması, fetal anatomi taraması veya level II ultrason olarak da adlandırılan detaylı ultrason, hamilelik sırasında yapılan kapsamlı, yüksek çözünürlüklü özel bir ultrasonografik değerlendirmedir. Gebeliğin 18. ve 23. haftaları arasında gerçekleştirilen bu test, rutin obstetrik ultrasonografiden farklı olarak bebeğin gelişimini baştan ayağa değerlendirir ve iç organlarını, kemik yapısını, plasentayı ve amniyotik sıvıyı kontrol eder. Türkiye Perinatoloji Derneği ve Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği (TJOD), detaylı ultrasonun tüm gebeliklerde önerilen standart bir tarama yöntemi olduğunu; yüksek riskli gebeliklerde ise mutlaka uygulanması gerektiğini belirtmektedir. Ayrıca, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), gebelikte en az bir kez ultrasonografik değerlendirme yapılmasını önermektedir.

Detaylı ultrason nedir ve rutin ultrasondan farkı nedir?

Rutin obstetrik ultrasonografi; bebeğin büyümesi, kalp atım hızı, plasenta yerleşimi ve amniyotik sıvı miktarı gibi genel parametreleri değerlendiren kısa süreli bir incelemedir. Detaylı ultrason ise sağlıklı bir gebelik takibinin en önemli aşamalarından biri ve gelişmekte olan bebeğin tüm organlarının ve oluşumlarının ayrıntılı olarak incelendiği ikinci seviye ultrason muayenesidir. Gebeliğin 18 ila 23. haftaları arasında yapılabilir. Bu dönemde bebek ve organları yeterince büyümüş ve bebeğin etrafındaki (amniyotik) sıvı miktarı daha iyi bir görüntü elde etmek için yeterli miktardadır. Bu dönemde yapılmasının bir diğer nedeni de olası bir anomali tespit edilmesi durumunda gebeliği sonlandırmak için çok geç olmamasıdır. Detaylı ultrasonografide; rahim yapısı, plasenta ve bebek sistematik olarak incelenir. Anne adayı sırtüstü pozisyonda karın bölgesine bakılarak muayene edilir. İşlem yaklaşık 15-20 dakika sürer. Bebeğin genel değerlendirmesi ve rutin ölçümlerden sonra, sırasıyla baş, boyun, göğüs kafesi, kalp, karın, genital bölge, kollar ve bacaklar ile omurga detaylı olarak incelenir.

Detaylı ultrasonografide değerlendirilen başlıca yapılar şunlardır:

• Başın şekli, yapısı, çapı ve çevresi ölçülür.
• Beyin boşlukları, koroid pleksus, orta beyin, arka fossa, lateral ventriküller (intrakraniyal oluşumlar) incelenir ve ölçüleri alınır. Bebeğin beyinciği, beynin arka kısmında gözlük şeklinde görülür. Bu yapının uzunluğu genellikle gebelik haftasını gösterir. Ventriküllerin genişlemesinin veya koroid pleksusta kistlerin saptanması önemli olabilir.
• Yüz üzerinden bebeğin genel profili, burun kemiği, göz küreleri ve aralarındaki mesafeler incelenir. Bebeğin gözündeki mercek ultrasonografi ile gözlemlenir.
• Boyunda herhangi bir kist veya kitle olup olmadığı incelenir. Ense kalınlığı da bu dönemde genetik hastalıklar açısından ipuçları verebilir.
• Omurganın tamamı yukarıdan aşağıya ve kesitler halinde incelenerek açıklık olup olmadığı belirlenir. Ense bölgesinden kuyruk sokumuna kadar omurganın tamamı incelenir.
• Kalbin genel yapısı incelenir ve atım hızı ve ritminde bir anormallik olup olmadığı kontrol edilir. Ventriküller ve atriyumlar incelenir ve bunlarda kitle veya anormal bir görünüm olup olmadığı araştırılır. Ventriküller veya atriyumlar arasında delik olup olmadığı kontrol edilir. Kalpten çıkan ana arter olan aortun ve kirli kanı akciğerlere taşıyan ana damarların yapısı incelenir.
• Göğüs kafesinin yapısı ve şekli incelenir, akciğerlerin ve diyaframın normal görünüp görünmediği kontrol edilir.
• Mide, karaciğer, böbrekler, mesane, karın duvarı, göbek kordonunun bebeğe girdiği bölge ve bebeğe girdikten sonra damarların seyri incelenir ve karın çevresi ölçülür. Ayrıca, bağırsakların ultrason görüntüsü genetik hastalıklar açısından fikir verebilir.
• Göbek kordonunun yapısı ve içinde iki arter ve bir ven olup olmadığı incelenir.
• Kollar ve bacaklar incelenir. Kollardaki ve bacaklardaki tüm kemikler ölçülür. Bunlar, omuz ile dirsek arasındaki humerus, dirsek ile bilek arasındaki radius ve ulna kemikleri, kalça ile diz arasındaki femur ve diz ile ayak bileği arasındaki tibia ve fibula kemikleridir. El ve ayakların yapısı incelenir ve sayıları ve deformiteleri araştırılır. Örneğin, küçük parmağın ortasındaki kemiğin yokluğu Down sendromu olasılığı olarak yorumlanır.
• Temel olarak, ayrıntılı ultrasonografide birçok büyük anomali tespit edilebilir, ancak tüm anomalileri %100 kesinlikle tespit etmek mümkün değildir.

Detaylı ultrason ne zaman yapılır?

Detaylı ultrason muayenesi genellikle gebeliğin 18 ile 23. haftaları arasında yapılır. Ancak ideal zaman dilimi 20 ile 22. haftalar arası olarak kabul edilir. Bunun nedeni, bebeğin organlarının bu zamana kadar yeterince gelişmiş olması ve muayene sırasında kapsamlı bir değerlendirme yapılmasına olanak sağlamasıdır.

Bazı durumlarda doktorunuz gebeliğin daha erken veya daha geç dönemlerinde ek bir detaylı ultrason muayenesi önerebilir. Bu, genetik riskler, önceki gebeliklerde anormallikler varsa veya bazı tarama testleri potansiyel bir riske işaret ediyorsa ve daha erken detaylı bir muayene gerektiriyorsa gerekli olabilir.

Detaylı ultrason kimlere uygulanır?

Rutin ultrason taraması tüm gebelikler için bir seçenek olsa da birçok kadın doğum uzmanı normal gelişimi doğrulamak için rutin doğum öncesi bakımın temel bir parçası olarak detaylı ultrason yapılmasını önermektedir.

Bilinen genetik riskler, anne sağlığı sorunları (preeklampsi veya diyabet gibi) veya önceki taramalarda tespit edilen anormallikler varsa, bu tarama şiddetle tavsiye edilir.

Anormal hormon seviyeleri, amniyotik sıvı sorunları veya önceki testlerde anormal fetal boyut tespit edilen kadınlara, durumu araştırmak için detaylı ultrason taraması yapılır.

• Anne yaşının 35 ve üzerinde olması
• Teratojenik ilaç veya maddeye maruziyet
• İkiz veya çoğul gebelik
• Annede fenilketonüri veya diğer metabolik hastalık varlığı

Detaylı ultrasonla hangi anomaliler saptanabilir?

Detaylı ultrason; yapısal anomalilerin büyük çoğunluğunu saptayabilmekle birlikte tüm anomalileri her durumda tespit etme garantisi sunmaz. Anatomik pozisyon, bebeğin hareketi ve annenin vücut yapısı görüntü kalitesini etkileyebilir.

Saptanabilen başlıca anomaliler şu şekilde sıralanabilir:

Beyin ve omurilik

Sinir tüpü kusurlarını (açık spina bifida ve anensefali gibi), sıvı birikimini (hidrosefali) ve kafatası oluşumu sorunlarını tanımlar.

Kalp

Doğuştan kalp rahatsızlıklarını veya ciddi kalp anormalliklerini tespit etmek için kalp odacıklarını, kapakçıklarını ve ana kan damarlarını değerlendirir.

Yüz

Yüzdeki yarıklar (dudak ve damak yarığı gibi) ve göz veya çene aralığındaki anormallikler kontrol edilir.

Karın ve sindirim sistemi

Eksik/anormal böbrekleri, kistleri ve karın duvarı kusurlarını (gastroschisis ve ekzomfalos gibi) tespit etmek için mideyi, bağırsakları, karaciğeri ve böbrekleri inceler.

Uzuvlar ve iskelet

Doğru kemik büyümesini ve uzunluğunu sağlar, iskelet displazilerini (anormal kemik büyümesi) veya uzuv kısalması kusurlarını tespit eder.

Detaylı ultrason nasıl yapılır?

Detaylı ultrasonografi çoğunlukla transabdominal (karın üzerinden) yolla gerçekleştirilir. Bebeğin pozisyonu görüntülemeyi kısıtladığında transvajinal ultrasonografiye ek olarak başvurulabilir.

İşlem öncesinde genellikle özel bir hazırlık gerekmez; ancak bazı merkezler dolu mesane ile daha iyi görüntü elde edildiğinden hafif doluluk durumunu tercih edebilir.

İnceleme süresi 30-60 dakika arasında değişmektedir, ancak bebeğin pozisyonu ve hareketi bu süreyi uzatabilir. İşlem ağrısız ve radyasyon içermez; anne ve bebek açısından güvenlidir. Tetkiki gerçekleştiren uzmanın deneyimi ve kullanılan ultrasonografi cihazının kalitesi tanısal doğruluk üzerinde belirleyici rol oynamaktadır.

Detaylı ultrason bulguları nasıl değerlendirilir?

Detaylı ultrason bulguları; normal, şüpheli ve anormal olmak üzere üç kategoride değerlendirilir. Şüpheli veya anormal bulgularda aşağıdaki adımlar izlenebilir:

Kontrol ultrasonografisi

İzole soft markerlar veya sınırda bulgular için kısa aralıklı takip planlanabilir.

Fetal ekokardiyografi: Kardiyak anomali şüphesinde uzman kardiyolog tarafından yapılan ileri değerlendirme.

Amniyosentez veya kordosentez

Kromozomal anomali araştırmasında DNA analizi için fetal materyal alınması.

MRI

Beyin anomalileri başta olmak üzere ultrasonun yetersiz kaldığı yapıların ayrıntılı değerlendirilmesinde.

Genetik danışmanlık

Anomali saptanan vakalarda ailenin bilgilendirilmesi ve doğum sonrası yönetim planlaması.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Detaylı ultrason tüm anomalileri kesin olarak tespit eder." (Yaygın yanılgı)

Hayır, detaylı bir ultrason muayenesi tüm anormallikleri kesin olarak tespit edemez. Fetal anomali saptama duyarlılığı yüzde 50-90 arasında değişmekte olup bu oran anomalinin türüne, bebeğin pozisyonuna ve cihaz kalitesine göre önemli farklılıklar göstermektedir. (Gerçek)

"Detaylı ultrason sadece yüksek riskli gebeliklerde yapılmalıdır." (Yaygın yanılgı)

Detaylı ultrasonlar, sadece yüksek riskli gebelikler için değildir. Yapısal anomalilerin önemli bir bölümü bilinen risk faktörü taşımayan gebeliklerde ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle tüm gebeliklerde standart bir tarama yöntemi olarak önerilmektedir. (Gerçek)

"Detaylı ultrason bebeğe zararlıdır." (Yaygın yanılgı)

Detaylı ultrason bebek için güvenli olarak kabul edilmektedir. Ultrason, iyonlaştırıcı radyasyon değil ses dalgaları kullanır ve gebelikte on yıllardır kullanılmaktadır. "Detaylı" ifadesi, taramanın daha uzun sürebileceği ve daha fazla ölçüm/görüntüleme içerebileceği anlamına gelir, ancak kullanılan enerji seviyeleri düzenlenir ve güvenli sınırlar içinde tutulur. (Gerçek)

"Anomali saptanırsa gebelik sonlandırılmak zorundadır." (Yaygın yanılgı)

Fetal anomali tespit edildiğinde, gebeliğin sonlandırılması kesinlikle bir zorunluluktan ziyade bir seçenektir. Birçok yapısal anomali doğum sonrası cerrahi veya tıbbi tedaviyle yönetilebildiği için, aile ile kapsamlı genetik danışmanlık yapılarak tüm seçenekler değerlendirilir. (Gerçek)

"Detaylı ultrason ile fetal ekokardiyografi aynı tetkiktir." (Yaygın yanılgı)

Detaylı ultrasonve fetal ekokardiyografi her ne kadar aynı temel ses dalgası teknolojisini kullansalar da birbirlerinden farklı testlerdir. Detaylı ultrason kalp dahil tüm organ sistemlerinin genel değerlendirmesini kapsar. Fetal ekokardiyografi ise kalp yapı ve işlevinin çok daha ayrıntılı incelendiği, pediatrik kardiyoloji uzmanı tarafından yapılan özel bir tetkiktir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Kadın hastalıkları, doğum veya perinatoloji uzmanına başvurulması gereken durumlar:

• 18-23. gebelik haftasına ulaşan ve henüz detaylı ultrason yaptırmamış her gebe
• İlk trimester tarama sonuçlarında anormal bulgu
• Ailede genetik hastalık öyküsü varlığı
• Detaylı ultrason sonucunda şüpheli bulgu saptanması
• Bebeğin hareketlerinde azalma hissi

Tıbbi genetik uzmanına yönlendirilmesi gereken durumlar:

• Detaylı ultrasonografide kromozomal anomali markeri saptanması
• Ailede bilinen genetik hastalık veya önceki gebelikte anomali öyküsü
• İnvazif prenatal tanı (amniyosentez) kararı öncesinde genetik danışmanlık

Acil servise başvurulması gereken durumlar:

Detaylı ultrason tek başına bir acil durum oluşturmaz. Ancak gebelik sürecinde vajinal kanama, şiddetli karın ağrısı, baş ağrısı ve görme bozukluğuyla birlikte seyreden bulgular ile bebek hareketlerinin aniden durması acil obstetrik değerlendirme gerektirir.