Kontakt dermatit nedir? Kontakt dermatit nedenleri, belirtileri ve tedavi yaklaşımı

Kontakt dermatit, cildin tahriş edici veya alerjiye neden olan bir maddeyle teması sonucu gelişen, kızarıklık, kaşıntı ve döküntüyle seyreden yaygın bir cilt hastalığıdır. Temasın kesilmesiyle belirtiler çoğu zaman gerileme gösterirken, sorumlu etkenin belirlenmesi ve cildin korunması tedavinin en önemli basamaklarını oluşturur. Kontakt dermatit, irritan (tahriş edici) maddelere bağlı gelişebileceği gibi, bağışıklık sisteminin devreye girdiği alerjik mekanizmalar sonucunda da ortaya çıkabilir. Kontakt dermatitte tedavinin temelini, reaksiyona neden olan etkenin belirlenmesi ve bu maddeyle temastan kaçınılması oluşturur. Tetikleyici ortadan kaldırıldığında belirtiler çoğu zaman birkaç hafta içinde düzelir.

Kontakt dermatit nedir, nasıl gelişir?

Kontakt dermatit, cildin tahriş edici veya alerjiye neden olan maddelerle teması sonrasında gelişen yaygın bir egzama türüdür. Hastalık iki ana gruba ayrılır: irritan kontakt dermatit ve alerjik kontakt dermatit. En sık görülen form olan irritan kontakt dermatit, deterjanlar, temizlik ürünleri, çözücüler veya diğer kimyasal maddelerin cilt bariyerini zedelemesi sonucu ortaya çıkar. Bu durumda bağışıklık sisteminden ziyade, cildin koruyucu tabakasının hasar görmesi ön plandadır.

Alerjik kontakt dermatit ise bağışıklık sisteminin, önceden duyarlı hale geldiği bir maddeyle (alerjen) tekrar karşılaşması sonucu geliştirdiği gecikmiş tip aşırı duyarlılık reaksiyonudur; belirtiler genellikle temastan saatler hatta günler sonra ortaya çıkar. Türkiye Ulusal Alerji ve Klinik İmmünoloji Derneği'nin hastalık bilgilendirme sayfasına göre, alerjik kontakt dermatit gelişebilmesi için kişinin o maddeyle daha önce karşılaşıp duyarlılaşmış olması gerekir; tekrar temas durumunda bağışıklık hücreleri hızla bölgeye göç ederek reaksiyonu başlatır.

Kontakt dermatitin en sık nedenleri

Alerjik kontakt dermatite en sık yol açan maddeler arasında nikel, kobalt, potasyum dikromat, saç boyası bileşenleri, kozmetik ürünler, koruyucu maddeler ve parfümler yer alır. İrritan kontakt dermatit ise genellikle sık el yıkama, deterjan ve dezenfektan kullanımı, sanayi kimyasalları ve nemli ortamda uzun süreli çalışma sonucu gelişir. Meslek grupları arasında berberler, sağlık çalışanları, temizlik personeli ve endüstriyel işlerde çalışanlar risk altındadır. Atopik dermatit, astım gibi diğer alerjik hastalıkları olan bireylerde cilt bariyeri zaten hassas olduğu için kontakt dermatit gelişimine yatkınlık daha yüksektir.

Kontakt dermatit belirtileri nelerdir?

Kontakt dermatitin en belirgin bulgusu, temas eden bölgede sınırlı kalan kızarıklık, kaşıntı ve yanma hissidir. Zamanla ciltte kuruluk, çatlama, pullanma ve bazı vakalarda içi su dolu kabarcıklar görülebilir. Şiddetli reaksiyonlarda şişlik ve ağrı eşlik edebilir. Belirtiler en sık eller, yüz, boyun ve ön kollar gibi dış etkenlerle temasın yoğun olduğu bölgelerde görülür; alerjik kontakt dermatit ise tekrarlayan temaslarla vücudun diğer bölgelerine de yayılma eğilimi gösterebilir. En yaygın belirtiler şöyle sıralanabilir:

• Temas bölgesinde kızarıklık
• Kaşıntı
• Yanma veya batma hissi
• Ciltte kuruluk
• Çatlama
• Pullanma
• İçi sıvı dolu kabarcıklar (veziküller)
• Şiddetli vakalarda şişlik (ödem)
• Şiddetli reaksiyonlarda ağrı veya hassasiyet
• Belirtilerin genellikle temas eden bölgede sınırlı olması (özellikle eller, yüz, boyun ve ön kollar)
• Alerjik kontakt dermatitte, tekrarlayan temaslarla döküntünün temas bölgesi dışına da yayılabilmesi

Kontakt dermatit tanısı nasıl konur?

Kontakt dermatit tanısında, öykü alma ve klinik muayene ilk basamağı oluşturur; lezyonun yerleşim yeri, sorumlu madde hakkında önemli ipuçları verir. Alerjik kontakt dermatit şüphesinde altın standart tanı yöntemi yama testidir. Türk Dermatoloji Derneği Kontakt Dermatit Çalışma Grubu'nun hazırladığı hasta bilgilendirme materyaline göre, yama testinde cilde yapışkan yamalar yerleştirilerek belirli standart seri alerjenlere karşı cildin tepkisi 48. ve 96. saatlerde değerlendirilir. Bu test, sorumlu alerjenin belirlenmesi ve gelecekteki temaslardan kaçınılması açısından tedavinin temel taşını oluşturur.

Kontakt dermatit tedavisi nasıl yapılır?

Kontakt dermatit tedavisinde temel amaç, cildi tahriş eden veya alerjiye neden olan maddeyle temasın kesilmesi, belirtilerin kontrol altına alınması ve cilt bariyerinin onarılmasıdır. Temas devam ettiği sürece kullanılan ilaçlar kalıcı iyileşme sağlamaz; bu nedenle sorumlu maddenin tespiti tedavinin vazgeçilmez ilk adımıdır.

Hafif ve orta şiddetteki vakalarda parfümsüz nemlendiriciler ve topikal kortikosteroidler sıkça tercih edilir. Yüz ve kıvrım bölgeleri gibi hassas alanlarda, uzun süreli kortikosteroid kullanımının yan etkilerinden kaçınmak amacıyla topikal kalsinörin inhibitörleri gündeme gelebilir. Şiddetli veya yaygın tutulumlarda hekim kontrolünde oral kortikosteroid veya antihistaminik tedavi gerekebilir.

Sık yapılan yanılgılar

Kontakt dermatitle ilgili toplumda yaygın olarak karşılaşılan bazı yanlış bilgiler bulunuyor. Aşağıda bu yanılgılar ve klinik gerçekler karşılaştırılıyor:

"Kontakt dermatitin bulaşıcı bir cilt hastalığı olduğu ve hastayla temas edilirse geçebileceği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

 Kontakt dermatit, cildin bir madde ile teması sonucu gelişen lokal bir reaksiyondur ve kişiden kişiye bulaşmaz. (Gerçek)

"Alerjik kontakt dermatitin, alerjenle ilk karşılaşmada hemen ortaya çıktığı düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Alerjik kontakt dermatit gelişebilmesi için önce duyarlılaşma sürecinin yaşanması gerekir; belirtiler genellikle tekrarlayan temaslarda ve temastan saatler-günler sonra ortaya çıkar. (Gerçek)

"Doğal veya "hipoalerjenik" etiketli ürünlerin kontakt dermatit riski taşımadığı düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Bitkisel özler dahil pek çok doğal madde de alerjik veya irritan reaksiyona yol açabilir; hipoalerjenik etiketi riski tamamen ortadan kaldırmaz. (Gerçek)

"Belirtiler geçtiğinde sorumlu maddeyle temasa devam edilebileceği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Sorumlu madde belirlenip temastan kalıcı olarak kaçınılmadığı sürece belirtiler tekrarlama eğilimindedir. (Gerçek)

"Kontakt dermatitin sadece kozmetik ürünlerden kaynaklandığı düşünülür."(Yaygın yanılgı)

 Metal takılar, temizlik ürünleri, mesleki kimyasallar, ilaç içerikleri ve bitkiler de kontakt dermatite yol açabilecek geniş bir alerjen ve irritan grubunu oluşturur. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı

Cilt döküntüsü birkaç gün içinde kendiliğinden gerilemiyor, yaygınlaşıyor veya tekrarlıyorsa dermatoloji uzmanına başvurulması önerilir. Lezyonun hızla büyümesi, kanama, şiddetli ağrı, renk veya şekil değişikliği ya da iyileşmeme durumunda da dermatolojik değerlendirme gereklidir. Ateş, yaygın vücut tutulumu, göz çevresi veya genital bölge tutulumu, nefes almada güçlük ya da yüz-boğazda şişlik gibi bulgular eşlik ediyorsa bu durum acil müdahale gerektirebileceğinden en yakın acil servise başvurulmalıdır. Bağışıklık sistemi baskılanmış hastalarda enfeksiyon riski daha yüksek olduğu için açık yara veya akıntılı lezyon varlığında da vakit kaybetmeden hekime danışılmalıdır.