Gut diyeti nasıl yapılır? Gut diyetinde kaçınılması gereken besinler

Gut diyeti, ürik asit yüksekliği (hiperürisemi) bulunan ve gut ataklarını önlemeye yardımcı olmak isteyen kişiler için uygulanan beslenme düzenidir. Gut hastalığı, pürinlerin parçalanması sonucu oluşan ürik asidin eklemlerde kristal birikimi yapmasıyla gelişen inflamatuvar bir artrit türüdür. Tedavinin temelini ilaçlar oluştururken, pürin içeriği yüksek besinlerin sınırlandırıldığı ve dengeli beslenmeye dayanan bir diyet, ürik asit düzeylerinin kontrolüne katkı sağlayarak atakların sıklığını ve şiddetini azaltmaya yardımcı olabilir.

Gut diyeti nedir ve neden önemlidir?

Gut diyeti, kan ürik asit seviyesini kontrol altında tutmaya yönelik, pürin alımını sınırlayan bir beslenme modelidir. American College of Rheumatology'nin (ACR) 2020 yılında yayımladığı gut yönetim kılavuzuna göre, yaşam tarzı ve beslenme değişiklikleri ürik asit düşürücü tedavinin tamamlayıcısı olarak öneriliyor; ancak ilaç tedavisinin yerine geçecek bir yöntem olarak sunulmuyor. Bu nedenle diyet, tedavi planının bir parçası olarak değerlendirilmeli, hekim kontrolünde uygulanmalıdır.

Gut diyetinde kaçınılması gereken besinler

Gut diyeti, vücutta ürik asit birikimini azaltmayı hedefleyen ve pürin açısından zengin besinlerin tüketimini sınırlandırmaya odaklanan bir beslenme düzenidir. Gut diyeti planlarken en çok dikkat edilmesi gereken nokta, yüksek pürin içeren besinlerin sınırlandırılmasıdır. Kırmızı et, sakatat (karaciğer, böbrek), midye, karides gibi kabuklu deniz ürünleri ve hamsi, sardalya gibi bazı yağlı balıklar yüksek pürin grubunda yer alır. Alkol, özellikle bira, hem pürin içeriği hem de ürik asit atılımını baskılayan etkisiyle atakları tetikleyen en önemli faktörlerden biri olarak kabul edilir. Fruktozla tatlandırılmış içecekler ve şekerli gazlı içecekler de ürik asit üretimini artırdığı için sınırlanmalıdır.

Gut diyetinde tercih edilmesi gereken besinler

Düşük pürin içerikli gut diyeti listesinde sebzeler, meyveler, tam tahıllar, düşük yağlı süt ürünleri ve bol su ön planda yer alır. Kiraz tüketiminin ürik asit düzeyini düşürebileceğine dair gözlemsel çalışmalar bulunuyor; ancak bu etkinin ilaç tedavisinin yerini alacak düzeyde olmadığı unutulmamalı. Bitkisel proteinler (baklagiller gibi) orta düzeyde pürin içerse de, hayvansal kaynaklı pürinlere göre gut riski üzerinde daha az etkili bulunmuştur.

Ayrıca zeytinyağı, ceviz ve badem gibi sağlıklı yağ kaynaklarının tercih edilmesi, işlenmiş gıdaların ve aşırı şeker tüketiminin sınırlandırılması dengeli bir beslenme planının önemli parçalarıdır. Günlük yeterli miktarda su tüketmek ise böbreklerden ürik asit atılımını desteklediği için gut diyetinin temel unsurlarından biridir.

Kilo yönetimi ve gut diyeti ilişkisi

Fazla kilo, hem ürik asit üretimini artırır hem de böbreklerin ürik asit atılımını zorlaştırır. Bu nedenle gut hastalarında kademeli ve dengeli kilo verme süreci öneriliyor. Ancak ani ve aşırı kalori kısıtlaması içeren diyetler, vücutta keton üretimini artırarak paradoksal biçimde ürik asit seviyesini yükseltip atak riskini artırabilir. Bu yüzden hızlı zayıflama diyetleri yerine sürdürülebilir, dengeli bir beslenme planı tercih edilmelidir.

Hasta perspektifi: Sık yapılan yanılgılar

Gut diyeti konusunda toplumda yaygın birçok yanlış bilgi bulunuyor. Aşağıda en sık karşılaşılan yanılgılar ve gerçek klinik bilgiler yer alıyor:

"Domates, ıspanak ve mantar gibi bitkisel kaynaklı pürin içeren sebzelerin gut atağını tetiklediği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Bitkisel kaynaklı pürinlerin hayvansal pürinlere kıyasla ürik asit üzerindeki etkisi çok daha sınırlıdır ve bu sebzelerin gut riskini artırdığına dair güçlü kanıt yoktur. (Gerçek)

"Sadece diyet uygulayarak ürik asit seviyesinin normale döneceği ve ilaç kullanmaya gerek kalmayacağı düşünülür." (Yaygın yanılgı)

ACR kılavuzuna göre, tekrarlayan ataklar, tofüs varlığı veya böbrek hasarı riski olan hastalarda diyet tek başına yeterli olmayıp ürik asit düşürücü ilaç tedavisi gereklidir. (Gerçek)

"Kahve tüketiminin gut atağını tetiklediği düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Bazı gözlemsel çalışmalar düzenli kahve tüketiminin ürik asit düzeyiyle ters ilişkili olabileceğini göstermektedir; ancak bu konuda kesin klinik öneri yoktur. (Gerçek)

"Süt ürünlerinin gut hastaları için zararlı olduğu düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Düşük yağlı süt ve süt ürünleri, ürik asit atılımını destekleyici etkisiyle gut diyetinde önerilen besinler arasında yer alır. (Gerçek)

"Bir kez gut atağı geçirildikten sonra tekrar yaşanmayacağı düşünülür." (Yaygın yanılgı)

Tedavi edilmeyen hiperürisemi ve düzensiz beslenme, atakların tekrarlama olasılığını belirgin şekilde artırır. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı

Eklemde ani başlayan, kızarıklık ve şişlikle birlikte seyreden şiddetli ağrı gut atağının tipik belirtisidir ve bu durumda bir sağlık uzmanına başvurmak gerekir. Ağrıya ateş, titreme veya genel halsizlik eşlik ediyorsa, bu bulgular eklem enfeksiyonu (septik artrit) gibi acil müdahale gerektiren durumları düşündürebileceği için en yakın acil servise başvurulmalıdır. Tekrarlayan ataklar, eklemde şekil bozukluğu, cilt altında tofüs adı verilen ürik asit birikintileri veya böbrek taşı şikâyetleri varsa, uzun vadeli tedavi planı için romatoloji polikliniğine yönlendirilmek gerekebilir. Diyet ve yaşam tarzı değişikliklerine rağmen ürik asit seviyesi yüksek seyrediyorsa, ilaç tedavisinin gözden geçirilmesi için hekim kontrolü ihmal edilmemelidir.