EMDR terapisi: Nedir, hangi durumlarda kullanılır ve nasıl uygulanır?
EMDR terapisi (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), travmatik anıların duygusal yoğunluğunu kaybetmesi için beynin bu anıları yeniden işlemesine yardımcı olmak üzere tasarlanmış kanıta dayalı özel bir psikoterapi yöntemidir. Bu yöntem, hastanın rahatsız edici bir olaya odaklanması sırasında, gözlerin yan yana hareketleri gibi çift taraflı uyarım kullanarak çalışır. EMDR terapisi, özellikle travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) tedavisinde uluslararası kılavuzlarda ilk basamak yaklaşımlar arasında yer almaktadır. Dünya Sağlığı Örgütü (WHO) ve Amerikan Psikoloji Derneği (APA), EMDR terapisini travma temelli bozukluklarda kanıt düzeyi yüksek tedavi seçenekleri arasında tanımlamaktadır.
EMDR terapisi nasıl çalışır?
EMDR, travmanın beynin anıları düzgün bir şekilde işlemesini ve "sindirmesini" engellediğini öne süren Uyarlanabilir Bilgi İşleme (adaptive information processing - AIP) modeline dayanmaktadır. Bu modele göre; çok üzücü bir şey yaşadığınızda, bu anı beynin duygusal merkezinde donup kalabilir. Daha geniş hafıza ağlarından kopuk kalır; bu da günümüzdeki tetikleyicilerin orijinal görüntüleri, sesleri ve fiziksel duyumları yeniden yaşamanıza neden olabileceği anlamına gelir. EMDR terapisinde uygulanan bilateral uyarım (göz hareketleri, işitsel ses veya dokunsal uyarım), rahatsız edici anıya odaklanırken gözlerinizi ileri geri hareket ettirmek, uyarımın anının "sıkışmasını" önlemeye yardımcı olur. Bu, beynin doğal iyileşme sürecini başlatarak sol ve sağ beyin yarımkürelerinin iletişim kurmasını ve anıyı normal şekilde bütünleştirmesini sağlar. Nörogörüntüleme çalışmaları, EMDR sonrasında amigdala aktivasyonunda azalma ve prefrontal korteks işlevlerinde artış gözlemlendiğini ortaya koymaktadır; bu bulgular tedavinin nörobiyolojik bir temele sahip olabileceğine işaret etmektedir.
EMDR terapisi sekiz aşamadan oluşur.
EMDR, travmatik bir olay hakkında uzun uzun konuşmayı gerektirmez. Bunun yerine, yapılandırılmış, 8 aşamalı bir süreci izler:
Hedefleme
Değerlendirme aşamasında hedef anı, bu anıyla ilişkili olumsuz inanç, duygu ve bedensel duyumlar belirlenir; kişiden anıyla ilgili rahatsızlık düzeyini (Subjective Units of Disturbance, SUD) 0-10 arası puanlaması istenir.
Yeniden işleme
Kısa süreler boyunca terapistin parmaklarını (veya diğer uyaranları) gözlerinizle takip ederken anıyı zihninizde tutarsınız. Yerleştirme aşamasında olumsuz inancın yerine daha uyumlu bir inancın güçlendirilmesi sağlanır. Bu aşama SUD puanı düşene kadar tekrarlanır.
Bakış açısı değişimi
Her setten sonra derin bir nefes alın ve aklınıza doğal olarak hangi düşüncelerin veya imgelerin geldiğini fark edin. Bu süreç tekrarlanarak bakış açınızın değişmesine yardımcı olur.
Çözüm
Göz hareketlerine devam ederken kendinizle ilgili yeni, tercih ettiğiniz olumlu bir inanca odaklanmanız yönlendirilir; bu da daha sağlıklı bir bakış açısının pekişmesine yardımcı olur.
EMDR terapisi hangi durumlarda kullanılır?
Dünya Sağlığı Örgütü 2013 kılavuzu ve Uluslararası Travmatik Stres Çalışmaları Derneği (ISTSS) önerileri, EMDR'yi yetişkin ve çocuklarda TSSB tedavisinde güçlü kanıt düzeyiyle desteklemektedir. Tek seferlik travmalar (kaza, doğal afet, saldırı) ve karmaşık travma öyküsü (çocukluk istismarı, uzun süreli ihmal) EMDR'nin etkin olduğu gösterilen başlıca klinik tablolardır.
TSSB dışında EMDR'nin uygulandığı diğer alanlar arasında panik bozukluk, spesifik fobiler, yas ve karmaşık keder süreçleri, performans kaygısı ve bazı ağrı sendromlarına eşlik eden psikolojik faktörler sayılabilir. Bu ikincil endikasyonlarda kanıt düzeyi TSSB'ye kıyasla daha sınırlıdır. Depresyon ve anksiyete bozukluklarına eşlik eden travma öyküsü varlığında da EMDR tamamlayıcı bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir.
EMDR'nin uygulanmasında dikkatli değerlendirme gerektiren durumlar arasında aktif psikoz, ağır dissosiyatif bozukluklar, kontrolsüz madde kullanım bozukluğu ve ciddi kardiyovasküler hastalıklar sayılabilir; bu hastalarda tedavi planı deneyimli bir klinisyen tarafından bireyselleştirilmelidir.
EMDR terapisi ne kadar sürer ve nasıl planlanır?
Tedavi süresi, travmanın türüne, sayısına ve kişinin genel psikolojik durumuna göre değişkenlik gösterir. Tek ve izole bir travma için 6 ila 12 seans yeterli olurken, karmaşık ve uzun süreli travmalar için bu süre birkaç ay boyunca 20 ila 40'tan fazla seansa kadar uzayabilir. Bireysel seanslar normalde 60 ila 90 dakika sürer. EMDR, yalnızca uluslararası standartlara uygun sertifikalı eğitim almış klinik psikolog veya psikiyatristler tarafından uygulanmalıdır. EMDR Uluslararası Derneği (EMDRIA), uygulayıcı eğitim standartlarını belirleyen başlıca kuruluştur. Eğitimsiz veya yetersiz deneyimli uygulayıcılar tarafından yapılan EMDR seansları etkisiz kalabilir ya da istenmeyen duygusal yoğunlaşmaya yol açabilir.
Yaygın yanılgılar ve gerçekler
"EMDR sadece göz hareketleriyle hipnoz yapmaktır." (Yaygın yanılgı)
Her ikisi de odaklanmış dikkat gerektirse de, bunlar birbirinden farklı psikolojik tedavi yöntemleridir. EMDR, yapılandırılmış sekiz aşamalı bir psikoterapi protokolüdür; hipnozdan farklı olarak kişi tüm seans boyunca tam bilinçli ve kontrollüdür, bilinçaltına müdahale söz konusu değildir. (Gerçek)
"EMDR anıyı tamamen siler, travma unutulur." (Yaygın yanılgı)
EMDR terapisi travmatik anıları silmez veya yok etmez; anının duygusal yükünü azaltarak daha işlevsel bir biçimde yeniden işlenmesini sağlar. Olayı yine de hatırlarsınız, ancak terapi anının beyninizde nasıl depolandığını değiştirerek duygusal etkisini ve buna bağlı fiziksel rahatsızlığı önemli ölçüde azaltır. (Gerçek)
"EMDR tek seansta kalıcı sonuç verir." (Yaygın yanılgı)
EMDR tedavisinin tek bir seansı, bazen belirli ve kontrol altına alınmış (son zamanlarda yaşanan küçük bir trafik kazası veya belirli bir fobi gibi) durumlar nadiren tek bir seansta "iyileşme" iyileşme görülebilir; ancak karmaşık veya tekrarlayan travma öykülerinde tedavi çoklu seans gerektirir ve süreç bireyselleştirilmelidir. (Gerçek)
"EMDR bilimsel kanıt düzeyi zayıf, deneysel bir yöntemdir." (Yaygın yanılgı)
EMDR deneysel bir yöntem değildir; WHO ve APA dahil çok sayıda uluslararası kuruluş tarafından, travma ve TSSB için kanıta dayalı ve son derece etkili bir tedavi yöntemi olarak kabul edilmektedir. (Gerçek)
"EMDR herkese aynı şekilde ve risksiz uygulanabilir." (Yaygın yanılgı)
Aktif psikoz, ağır dissosiyatif bozukluk veya kontrolsüz madde kullanımı gibi durumlarda, güvenli ve etkili bir şekilde uygulanabilmesi için titiz klinik değerlendirme; uygulama deneyimli klinisyen tarafından bireyselleştirilmelidir. (Gerçek)
Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda psikiyatri veya klinik psikoloji uzmanına başvurulmalıdır:
- Travmatik bir olay sonrası tekrarlayan rahatsız edici anılar veya kâbuslar
- Travmayı hatırlatan durumlardan yoğun kaçınma davranışı
- Travma sonrası aşırı uyarılmışlık hali (irkilme, tetikte olma hissi)
- Günlük işlevselliği bozan travma temelli belirtiler.
Aşağıdaki durumlarda acil psikiyatrik değerlendirme yapılmalıdır:
- İntihar düşüncesi veya kendine zarar verme davranışı
- Aktif psikotik belirtiler (gerçeklikle bağın koptuğuna işaret eden düşünceler)
- Şiddetli dissosiyatif ataklar veya kimlik parçalanması belirtileri
- Akut kriz durumunda olan, stabilize edilmemiş hastalar
