Perifer nedir? Periferik sinir sistemi ne anlama gelir?
Tıpta perifer vücudun merkez (beyin, omurilik gibi) dışındaki bölgeleri ifade eder. Periferik sinir sistemi, baş, boyun ve vücut boyunca uzanan bir sinir ağıdır. Omurilik açıklıklarından çıkan 31 çift sinirden (spinal sinirler) ve kafatasındaki açıklıktan çıkan 12 çift sinirden (kraniyal sinirler) oluşur. Merkezi sinir sistemine (beyin ve omurilik) mesajlar iletir ve ondan mesajlar alır. Periferik sinir sistemi ve merkezi sinir sistemi birlikte sinir sistemini oluşturur. Vücut sıcaklığını algılamaktan kas hareketlerini kontrol etmeye kadar birçok vücut fonksiyonundan sorumludur.
Periferik sinir sistemi kendi içinde iki bölüme ayrılır: somatik sinir sistemi ve otonom sinir sistemi. Bu bileşenlerin her biri, periferik sinir sisteminin işleyişinde kritik bir rol oynar.
Periferik sinir nedir?
“Periferik sinir" terimi, periferik sinir sistemini tanımlamak için eş anlamlı olarak kullanılır. Periferik sinir sistemi, beyni ve omuriliği (merkezi sinir sistemi) tüm vücuduna bağlayan 43 çift motor ve duyusal sinirden oluşan bir ağdır. Bu sinirler, merkez sinir sistemi ile vücut arasındaki iletişimi sağlar.
Beyin ve vücut sürekli olarak bilgi alışverişinde bulunur. Bu mesajların iletilmesinden periferik sinir sistemi sorumludur. Bazı mesajlar gözlerde, kulaklarda, burunda, dilde ve deride başlar ve beyne ulaşır. Diğer mesajlar ise beyinde başlar ve daha sonra vücudun diğer bölgelerine gider. Örneğin, duman kokusu alırsanız, mesaj burnunuzdan beyninize gider. Ardından beyniniz neler olup bittiğini düşünmenizi sağlar ve sizi tehlikeden uzaklaştırmak için kaslarınıza hareket etmeleri için mesajlar gönderir. Periferik sinir sistemi, uyurken bile sürekli çalışır. Kalbin atmasını sağlamak için kalbe, nefes almak için kullandığımız kaslara ve sindirim sisteminin yiyecekleri ilerletmesine yardımcı olmak için mesajlar gönderir.
Çevresel sinir sistemi iki bölümden oluşur:
- Somatik sinir sistemi, yürümek, yemek yemek veya bir enstrüman çalmak gibi isteğe bağlı olarak yaptığımız eylemleri kontrol eder.
- Otonom sinir sistemi, nefes alma, sindirim, terleme ve titreme gibi otomatik (istem dışı) gerçekleşen süreçleri kontrol eder. Otonom sinir sisteminin iki bölümü vardır: sempatik sinir sistemi ve parasempatik sinir sistemi.
- Sempatik sistem, kaçma veya savaşma tepkisini düzenleyerek vücudu çevresel tehditlere yanıt vermek için enerji harcamaya hazırlar. Eyleme ihtiyaç duyulduğunda, sempatik sistem kalp atış hızını hızlandırarak, solunum hızını artırarak, kaslara kan akışını artırarak, ter salgısını aktive ederek ve göz bebeklerini genişleterek bir tepkiyi tetikler.
- Parasempatik sistem ise, normal vücut fonksiyonlarının korunmasına ve fiziksel kaynakların muhafaza edilmesine yardımcı olur. Bir tehdit ortadan kalktıktan sonra, bu sistem kalp atış hızını yavaşlatır, solunumu yavaşlatır, kaslara kan akışını azaltır ve göz bebeklerini daraltır. Parasempatik sinir sistemi, vücudun normal bir dinlenme durumuna dönmesini sağlar; bu nedenle bazen dinlenme ve sindirim sistemi olarak da bilinir.
Periferik dolaşım nedir?
Periferik dolaşım, kalpten çıkan kanın kol, bacak, el ve ayak gibi vücudun uç bölgelerine taşınması ve tekrar kalbe dönmesi sürecidir. Sol kalp, oksijen bakımından zengin kanı nispeten yüksek basınç altında atardamar sistemi yoluyla periferik dokulara pompalar. Dokular kandan gerekli besinleri ve oksijeni aldıktan ve atık maddeleri kana geri verdikten sonra, oksijen bakımından fakir kan nispeten düşük basınç altında toplardamar sistemi yoluyla sağ kalbe geri döner. Ardından kan akciğerlerde tekrar oksijenle zenginleştirilir. “Periferik” kelimesi merkez dışını, “dolaşım” ise kan akışını ifade eder; yani periferik dolaşım, vücudun uç kısımlarındaki kan dolaşımını anlatır.
Başlıca görevi, hücrelere oksijen ve besin maddeleri taşımak ve karbondioksit ile metabolik atıkları uzaklaştırmak, aynı zamanda termoregülasyon ve bağışıklık tepkilerine katkıda bulunmaktır. Periferik dolaşım zayıfladığında el ve ayaklarda soğukluk, uyuşma, karıncalanma, solukluk veya morarma gibi belirtiler görülebilir ve özellikle yürürken bacak ağrısı ortaya çıkabilir. Bu durum genellikle damar daralması, şeker hastalığı, sigara kullanımı veya hareketsizlik gibi nedenlerle ilişkilidir.
Periferik damar hastalığı nedir?
Periferik damar hastalığı hem venleri hem de arterleri etkileyen bozuklukları kapsayan geniş bir terimdir. Kalp ve beyin dışındaki kan damarlarının daralması, tıkanması veya spazm geçirmesiyle ilgili bir kan dolaşım bozukluğu olup, esas olarak bacakları ve ayakları etkiler. Başlıca nedeni aterosklerozdur, ancak damar spazmları, yaralanma veya kan pıhtıları da buna neden olabilir. En önemli risk faktörü sigara içmektir, bunu sırasıyla diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, obezite ve yaş takip eder. Yürürken başlayan ve dinlenmeyle geçen bacaklarda/kalçalarda kramp veya ağırlık hissi, soğuk bacaklar veya ayaklar, uyuşma, ciltte renk değişikliği (mavi veya soluk), bacaklarda zayıf nabız, ayak parmaklarında veya ayaklarda iyileşmeyen yaralar belirtileri arasında yer alır.
Tedavi edilmediği takdirde, periferik damar hastalığı kangren, iyileşmeyen ülserler veya uzuv amputasyonu gibi ciddi sorunlara yol açabilir.
