Reaktif artrit: Enfeksiyonun tetiklediği eklem iltihabı

Reaktif artrit, cinsel yolla bulaşan hastalık veya gıda zehirlenmesi gibi vücuttaki bir enfeksiyonun tetiklediği iltihaplı bir artrit türüdür. Eklem tutulumunun yanı sıra göz, deri ve mukoza gibi eklem dışı yapıları da etkileyebilen bu tabloda, belirtiler, ilk enfeksiyon geçtikten yaklaşık 1 ila 4 hafta sonra ortaya çıkar. Genellikle ömür boyu süren bir durum değildir. Belirtiler genellikle 6 ila 12 ay içinde kaybolur, ancak bazı vakalar daha uzun sürebilir. Reaktif artrit, spondiloartropati ailesinin bir üyesidir ve bu grubun diğer hastalıklarıyla genetik ve klinik özellikler bakımından örtüşür. Avrupa Romatoloji Birliği (EULAR)ve Türkiye Romatoloji Derneği, reaktif artritin tanı ve tedavisinde risk temelli ve bireyselleştirilmiş bir yaklaşımı esas almaktadır.

Reaktif artrit neden gelişir?

Reaktif artritin temel mekanizması, tetikleyici enfeksiyona karşı oluşan bağışıklık yanıtının, moleküler benzerlik veya diğer immünolojik süreçler aracılığıyla eklem dokularını hedef almasıdır. Eklem sıvısında enfeksiyon etkeninin canlı formu değil, bakteriyel antijenler saptanabilir; bu bulgu reaktif artritin gerçek bir septik artritten ayrımında önemlidir. En sık görülen tetikleyici etken, cinsel yolla bulaşan bir hastalık olan Chlamydia trachomatis'tir. Diğer yaygın bakteriyel nedenler arasında Salmonella, Shigella, Campylobacter ve Yersinia gibi gıda kaynaklı patojenler bulunur. Bu durum, bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesi ve eklem iltihabını tetiklemesi sonucu, ilk enfeksiyondan 1 ila 4 hafta sonra ortaya çıkar. Doğrudan bir eklem enfeksiyonu değil, bağışıklık sisteminin verdiği bir tepkidir. Diğer önemli faktörler arasında şunlar yer alır:

Genetik yatkınlık

Bu rahatsızlığa yakalanan bireylerin önemli bir bölümü HLA-B27 genetik belirtecini taşır ve bu da onları hastalığa karşı çok daha duyarlı hale getirir.  Bununla birlikte reaktif artrit gelişen hastaların tamamı HLA-B27 pozitif değildir; bu gen yokluğu tanıyı dışlamaz.

Gastrointestinal (GI) enfeksiyonlar

Gıda zehirlenmesiyle ilişkili bakteriler (örneğin, Campylobacter jejuni ve Salmonella ) önemli bir tetikleyici kategorisini oluşturmaktadır.

Reaktif artritin belirtileri nelerdir?

Reaktif artrit, tetikleyici enfeksiyondan genellikle bir ila dört hafta sonra başlar. Genellikle sadece eklem ağrısıyla sınırlı kalmayıp, çeşitli belirtilerle birlikte ortaya çıkar:

• En sık dizlerde, ayak bileklerinde ve ayaklarda ağrı, sertlik ve şişlik görülür. Ayrıca topuk ağrısı veya bel ağrısı da yaşanabilir.
• Göz iltihabı (konjonktivit), gözlerde kızarıklık, tahriş veya ağrıya neden olur.
• İdrar yaparken ağrı veya yanma hissi ya da daha sık idrara çıkma ihtiyacı.
• Ağızda ülserler veya avuç içlerinde ve ayak tabanlarında döküntü.

Reaktif artrit tanısı nasıl konur?

Reaktif artrit tanısı büyük ölçüde klinik değerlendirmeye dayanır ve bu süreç zor olabilir. Çünkü durumu kesin olarak doğrulayabilecek spesifik testler yoktur. Romatoid artrit ve lupus gibi diğer rahatsızlıkları ekarte etmek için bazı kan testleri yapılabilir. Laboratuvar değerlendirmesinde inflamasyon belirteçleri (CRP, sedimentasyon), tam kan sayımı ve romatoid faktör ile anti-CCP antikorları istenir; romatoid faktör reaktif artritte negatiftir. HLA-B27 testi hastalık şiddeti ve prognoz hakkında bilgi sağlar; ancak tanı için zorunlu değildir. Tetikleyici enfeksiyonun araştırılması amacıyla dışkı kültürü, boğaz kültürü ve Chlamydia trachomatis için üretral ya da servikal sürüntü yapılabilir; ancak eklem tutulumu başladığında kültür pozitifliği düşük olabilir.

Eklem görüntülemesinde hastalığın erken döneminde röntgen bulguları normal olabilir. Ultrason ve MRI sinovit, entezit ve erken kemik değişikliklerini saptamada daha duyarlıdır.

EULAR, reaktif artriti diğer inflamatuvar artritlerden, özellikle septik artrit ve kristal artropatilerden ayırt etmenin kritik önemini vurgular.

Reaktif artritin tedavisi

Tedavi, belirtilerinize, yaşınıza ve genel sağlık durumunuza; ayrıca rahatsızlığın ne kadar şiddetli olduğuna bağlı olacaktır. Tedavi şunları içerebilir:

• Enfeksiyonu tedavi etmek için antibiyotikler.
• İltihabı azaltmak için kullanılan steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ'ler).
• İltihabı azaltmak için kortikosteroidler.
• Metotreksat gibi bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar iltihabı kontrol altına almak için kullanılır.
• Enjeksiyon yoluyla verilen güçlü biyolojik bağışıklık baskılayıcılar.
• Ağrı ve iltihabı hafifletmek için dinlenmek

Kasları güçlendirmek ve eklem fonksiyonlarını iyileştirmek için egzersiz. Fizik tedavi ve rehabilitasyon, tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Reaktif artritin seyri ve prognozu

Vakaların büyük bölümünde reaktif artrit üç ila altı ay içinde kendiliğinden geçer. Bazı kişilerde hafif artrit belirtileri bir yıla kadar sürebilir. Diğerlerinde ise hafif, uzun süreli artrit gelişebilir. Kişilerin yarısına yakını gelecekte reaktif artrit alevlenmesi yaşayabilir. Nadir durumlarda, durum kronik, şiddetli artrite yol açabilir. Bu da eklem hasarına neden olabilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Reaktif artrit eklemlerde bakteri olduğu için gelişir." (Yaygın yanılgı)

Reaktif artrit, eklemlerde canlı bakterilerin aktif olarak çoğalması nedeniyle gelişmez. Bunun yerine, başka bir bölgedeki enfeksiyona karşı gelişen bağışıklık yanıtının eklemi hedef almasından kaynaklanır. Eklem sıvısı kültürü negatiftir. (Gerçek)

"Tetikleyici enfeksiyon iyileşince reaktif artrit de hemen geçer." (Yaygın yanılgı)

Hayır, reaktif artrit, tetikleyici enfeksiyon ortadan kalktıktan hemen sonra iyileşmez. Bu, ilk bakteriler ortadan kalktıktan sonra bile devam eden otoimmün bir yanıttır. Genel olarak prognoz iyidir; vakaların çoğu kendiliğinden tamamen iyileşir, ancak tüm semptomların tamamen ortadan kalkması genellikle 3 ila 12 ay sürer. Bazı vakalarda kronik bir seyir izlenebilir. (Gerçek)

"HLA-B27 negatif kişilerde reaktif artrit gelişmez." (Yaygın yanılgı)

Reaktif artrit HLA-B27 negatif olan bireylerde de gelişebilir. Bu gen varlığı ne tanı koydurur ne de yokluğu tanıyı dışlar. Aslında, reaktif artrit geliştiren kişilerin çoğunda HLA-B27 geni bulunmamaktadır.(Gerçek)

"Reaktif artrit yalnızca genç erkeklerde görülür." (Yaygın yanılgı)

Hayır, reaktif artrit sadece genç erkeklerde görülmez. En sık 20-40 yaş arası yetişkinleri etkilese de, çocuklar ve yaşlılar da dâhil olmak üzere her yaştan insanda görülebilir ve hem kadınları hem de erkekleri etkiler. Ancak cinsel yolla bulaşan tetikleyicilere bağlı formlar genç erişkinlerde daha sık karşılaşılır. (Gerçek)

Reaktif artritte antibiyotik almak hastalığı kesin olarak iyileştirir. (Yaygın yanılgı)

Hayır, antibiyotik kullanımı altta yatan bakteriyel enfeksiyonu (örneğin klamidya veya bazı gıda kaynaklı patojenler) ortadan kaldırmak için gerekli olsa da, ortaya çıkan eklem iltihabını doğrudan tedavi etmez veya iyileştirmezler. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda romatoloji veya iç hastalıkları polikliniğine başvurulması önerilir:

• İshal ya da ürogenital enfeksiyon geçirildikten bir ila dört hafta sonra gelişen eklem ağrısı ve şişliği
• Asimetrik diz, ayak bileği veya ayak eklem tutulumunun eşlik eden göz kızarıklığı ya da deri lezyonlarıyla birlikte görülmesi
• Daha önce reaktif artrit tanısı almış bir hastada yeni enfeksiyon sonrasında tekrarlayan eklem şikayetleri
• Kronik bel ağrısı ve sabah tutukluğuyla birlikte seyreden reaktif artrit tablosu

Acil servise yönlendirilmesi gereken durumlar:

• Eklemde ani şiddetli ağrı, ısı artışı ve ateşin birlikte görülmesi; septik artrit acil eklem aspirasyonu ve tedavi gerektirir
• Göz ağrısı, ışığa aşırı duyarlılık ve görme bulanıklığının eşlik etmesi; akut üveit gecikmeksizin oftalmolojik değerlendirme gerektirir
• Ateş ve titreme ile birlikte seyreden ağır genel durum bozukluğu