Parasempatik sistem nedir, nasıl çalışır?

Parasempatik sistem, otonom (istem dışı çalışan) sinir sisteminin iki ana bileşeninden biri olup, vücudun dinlenme, sindirim ve enerji depolama süreçlerini yöneten fizyolojik mekanizmayı ifade eder. Sıklıkla "dinlen ve sindir" (rest and digest) sistemi olarak tanımlanan parasempatik sistem, kalp hızını yavaşlatma, sindirimi hızlandırma ve vücudu genel olarak sakin bir duruma getirme gibi işlevler üstlenir. Amerikan Fizyoloji Derneği'nin (APS) otonom sinir sistemi üzerine yayınladığı temel fizyoloji kaynakları, parasempatik ve sempatik sistemlerin birlikte, birbirini dengeleyen iki karşıt mekanizma olarak çalıştığını ve vücudun iç dengesinin (homeostazi) bu denge üzerinden sağlandığını belirtir.

Parasempatik sistem nasıl çalışır?

Parasempatik sinir sistemi, otonom sinir sisteminin istemsiz vücut fonksiyonlarını kontrol eden bir parçasıdır. Genellikle "dinlenme ve sindirim" hali olarak özetlenen bu durum, vücudun gevşemesine, yavaşlamasına ve enerji tasarrufu yapmasına yardımcı olur ve beyin sapı ve omuriliğin alt (sakral) bölgesinden köken alan sinir lifleri aracılığıyla vücuttaki birçok organı etkiler. Parasempatik sistemin çalışma mekanizmasında öne çıkan unsurlar şunlardır:

Vagus siniri

Parasempatik sistemin en uzun ve en etkili siniri olan vagus siniri, kalp, akciğerler, mide ve bağırsakların büyük bir kısmını innerve eder

Asetilkolin nörotransmitteri

Parasempatik sinir uçlarından salgılanan asetilkolin, hedef organlardaki reseptörlere bağlanarak etkisini gösterir

Sakral parasempatik lifler

Omuriliğin alt bölgesinden çıkan lifler, mesane ve genital organların işlevini düzenler

Parasempatik sistem aktive olduğunda kalp hızı yavaşlar, sindirim enzimlerinin salgısı artar, bağırsak hareketleri (peristaltizm) hızlanır ve göz bebekleri daralır. Bu etkiler, sempatik sistemin "kaç ya da savaş" (fight or flight) tepkisinin tam tersi yönünde işlev görür.

Parasempatik sistem hangi organları etkiler?

Parasempatik sistem, vücuttaki birçok organ ve sistemin işleyişinde rol oynar, Parasempatik etkinin başlıca görüldüğü organlar şunlardır:

Kalp

Kalp atım hızını yavaşlatır ve kalbin dinlenme durumundaki ritmini destekler

Akciğerler

Bronşları daraltarak solunum yollarında hafif bir kasılmaya yol açar

Sindirim sistemi

Mide asidi salgısını, sindirim enzimi üretimini ve bağırsak hareketlerini artırır

Göz

Göz bebeğinin daralmasını (miyozis) ve yakın görüşe uyum sağlanmasını destekler

Tükürük ve gözyaşı bezleri

Bu bezlerde salgı üretimini artırır

Mesane

Mesane kasının kasılmasını ve idrar yapma refleksini destekler

Üreme organları

Cinsel uyarılma sürecinde damar genişlemesinde rol oynar

Parasempatik ve sempatik sistem arasındaki denge nasıl işler?

Otonom sinir sistemi, parasempatik ve sempatik bileşenlerin karşılıklı ve dengeli çalışmasıyla vücudun iç ortamını düzenler. Türk Fizyoloji Derneği, sempatik sistemin stres, tehlike veya fiziksel efor durumlarında devreye girerek kalp hızını artırdığını, kan basıncını yükselttiğini ve enerjiyi kaslara yönlendirdiğini; parasempatik sistemin ise dinlenme, sindirim ve iyileşme süreçlerinde baskın hale geldiğini belirtir. Sağlıklı bir fizyolojik işleyişte bu iki sistem arasında dinamik bir denge bulunur; günün farklı zamanlarında ve farklı durumlarda biri diğerine göre daha baskın hale gelebilir.

Bu dengenin bozulması, bazı klinik durumlarla ilişkilendirilebilir; ancak bu tür değerlendirmeler genel fizyolojik bilgiden çok, spesifik hastalık tablolarının bir parçası olarak ele alınır.

Parasempatik sistem işleviyle ilişkili durumlar ne zaman değerlendirilmeli?

Parasempatik sistem bir hastalık veya tedavi edilecek bir durum olmadığından bu bölüm "ne zaman acile gidilmeli" şeklinde değil, otonom sinir sistemi dengesizliğine işaret edebilecek bazı klinik tabloların ne zaman değerlendirilmesi gerektiği çerçevesinde ele alınmaktadır.

Aşağıdaki durumlar, otonom sinir sistemi işleviyle ilişkili olabileceğinden nöroloji veya kardiyoloji polikliniğine başvurmayı gerektirebilir:

Vazovagal senkop (bayılma)

Aşırı vagal (parasempatik) uyarının ani kalp hızı ve tansiyon düşüşüne yol açarak bayılmaya neden olduğu durum

Disotonomi

Otonom sinir sisteminin sempatik-parasempatik dengesinin bozulduğu, kalp hızı ve kan basıncı düzensizlikleriyle seyredebilen durumlar

Gastroparezi

• Vagus siniri hasarına bağlı olarak mide boşalmasının yavaşladığı durumlar
• Kronik ve açıklanamayan çarpıntı veya baş dönmesi atakları

Aşağıdaki durumlarda ise vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır:

• Tekrarlayan ve açıklanamayan bilinç kaybı atakları
• Bayılma ile birlikte göğüs ağrısı, çarpıntı veya nefes darlığı
• Ani gelişen, şiddetli kalp ritim düzensizliği hissi

Amerikan Fizyoloji Derneği'nin kaynaklarına dayanan klinik uygulamalar, tekrarlayan bayılma ataklarının altta yatan otonom sinir sistemi veya kalp kaynaklı ciddi bir nedeni dışlamak amacıyla değerlendirilmesi gerektiğini vurgular.