Tortikolis nedir, belirtileri ve nedenleri nelerdir?

Tortikolis, boyun kaslarının anormal kasılması sonucu başın bir tarafa doğru eğilmesi ve/veya çenenin karşı tarafa dönmesiyle karakterize edilen bir kas-iskelet sistemi bozukluğudur. Tortikolis tek bir hastalık değil, boyun kaslarındaki (özellikle sternokleidomastoid kas) spazm veya kısalmanın neden olduğu fiziksel bir belirtidir. Halk arasında "boyun tutulması" olarak da bilinen tortikolis, bebeklerde doğuştan görülebileceği gibi, yetişkinlerde ani gelişen kas spazmına bağlı olarak da ortaya çıkabilir. Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi (AAOS), tortikolisin altta yatan nedene göre çok farklı klinik seyir gösterebileceğini ve doğru tanı için ayrıntılı değerlendirme gerektiğini belirtmektedir.

Tortikolis türleri ve nedenleri nelerdir?

Tortikolis, ortaya çıkış zamanına ve nedenine göre farklı kategorilere ayrılır. Türk Ortopedi ve Travmatoloji Birliği Derneği'ne göre, tortikolisin başlıca türleri şunlardır:

Konjenital (doğuştan) tortikolis

Genellikle sternokleidomastoid kasın doğum sırasında veya rahim içinde kısalması sonucu bebeklerde görülür

Akut (geçici) tortikolis

Yetişkinlerde ani boyun hareketi, yanlış pozisyonda uyuma veya soğuk havaya maruz kalma sonrası gelişen kas spazmına bağlı tortikolis

Spazmodik tortikolis (servikal distoni)

Boyun kaslarının istemsiz ve tekrarlayan kasılmalarıyla seyreden, kronik nörolojik kökenli bir hareket bozukluğu

Travmaya bağlı tortikolis

Boyun bölgesine yönelik darbe veya yaralanma sonrası gelişebilir

Enfeksiyona bağlı tortikolis

Boyun veya boğaz bölgesindeki enfeksiyonlar (örneğin retrofaringeal apse), özellikle çocuklarda tortikolise yol açabilir

İlaca bağlı tortikolis

Bazı psikiyatrik ilaçların (özellikle antipsikotikler) yan etkisi olarak akut distonik reaksiyon şeklinde ortaya çıkabilir

Görme kaynaklı tortikolis

Göz kaslarındaki dengesizlikler nedeniyle baş belirli bir pozisyonda tutularak görme netliği sağlanmaya çalışılabilir

Tortikolis hangi belirtilerle kendini gösterir?

Tortikolisin belirtileri, altta yatan nedene ve yaş grubuna göre farklılık gösterebilir, sık görülen belirtiler şunlardır:

• Başın bir tarafa eğik durması ve çenenin karşı tarafa dönük olması
• Boyun hareketlerinde kısıtlılık, özellikle başı düz tutmakta güçlük
• Etkilenen taraftaki boyun kasında sertlik, şişlik veya hassasiyet
• Bebeklerde yüz ve kafatasında asimetri gelişimi (tedavi edilmeyen konjenital vakalarda)
• Yetişkinlerde ani başlayan ağrılı boyun spazmı
• Kronik vakalarda tekrarlayan, istemsiz boyun hareketleri (servikal distoni)
• Bazı vakalarda baş ağrısı veya omuzda ağrı yayılımı

Tortikolis nasıl tanılanır ve tedavi edilir?

Tortikolis tanısı, ayrıntılı fizik muayene ve boyun hareketlerinin değerlendirilmesiyle konur. Bebeklerde konjenital tortikolis şüphesinde kalça displazisi gibi eşlik edebilecek durumların da taranması önerilir. Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi, gerekli görülen vakalarda boyun ultrasonografisi, direkt grafi veya manyetik rezonans görüntüleme gibi yöntemlerin altta yatan nedeni belirlemede kullanılabileceğini belirtir.

Tedavi yaklaşımı nedene göre değişir:

• Konjenital tortikoliste erken dönemde fizik tedavi ve germe egzersizleri genellikle etkilidir
• Akut tortikoliste sıcak-soğuk uygulama, ağrı kesiciler ve kas gevşeticiler kullanılabilir
• Spazmodik tortikoliste (servikal distoni) botulinum toksini enjeksiyonları sıklıkla tercih edilen bir yöntemdir
• İlaca bağlı akut distonik reaksiyonlarda ilacın kesilmesi ve gerektiğinde antikolinerjik ilaç uygulanması gerekebilir
• Nadir ve dirençli vakalarda cerrahi seçenekler değerlendirilebilir

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Tortikolis sadece bebeklerde görülen bir durumdur." (Yaygın yanılgı)

Bebeklerde oldukça yaygın ve bilinen bir durum olmakla birlikte, tortikolis, çocuklar ve gençler de dahil olmak üzere her yaştan insanı etkileyebilir ve özellikle yetişkinlerde akut kas spazmı, travma veya servikal distoni gibi nedenlerle de sıklıkla görülebilir. (Gerçek)

"Tortikolis her zaman kalıcıdır." (Yaygın yanılgı)

Durumun ne kadar süreceği ve kalıcı olup olmayacağı büyük ölçüde altta yatan nedenine, türüne ve tedaviye başlama zamanına bağlıdır. Özellikle akut tortikolis ve erken tedavi edilen konjenital vakalar genellikle fizik tedavi ile tam düzelme gösterebilir. (Gerçek)

"Boyun tutulması basit bir kas ağrısıdır, ciddiye alınmasına gerek yoktur." (Yaygın yanılgı)

Tortikolis bazen enfeksiyon, ilaç yan etkisi veya nörolojik bir duruma işaret edebilir; bu nedenle özellikle ateş, yutma güçlüğü gibi ek belirtilerle birlikteyse değerlendirme gereklidir. (Gerçek)

"Servikal distoni psikolojik bir durumdur." (Yaygın yanılgı)

Spazmodik tortikolis, kaslardaki istemsiz kasılmalarla seyreden nörolojik kökenli bir hareket bozukluğudur; psikolojik bir sorun değildir. (Gerçek)

"Bebeklerde tortikolis kendiliğinden düzelir, tedaviye gerek yoktur." (Yaygın yanılgı)

Çok hafif vakalar bebek büyüdükçe kendi kendine düzelebilse de, erken fizik tedavi, yüz ve kafatası asimetrisi gibi kalıcı komplikasyonları önlemede önemli rol oynar; bu nedenle erken değerlendirme önerilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Tortikolisin çoğu vakası acil olmasa da, bazı bulgular hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir.

Aşağıdaki durumlarda ortopedi, fizik tedavi veya çocuk sağlığı polikliniğine başvurmak uygundur:

• Bebeklerde doğumdan sonra fark edilen baş eğikliği veya boyun hareket kısıtlılığı
• Yetişkinlerde birkaç gün süren, hafif-orta şiddette boyun spazmı
• Tekrarlayan istemsiz boyun hareketleri şüphesi (servikal distoni araştırması)
• Fizik tedaviye rağmen düzelme göstermeyen konjenital tortikolis vakaları

Acil servise başvurulması gereken durumlar:

• Ateş, yutma güçlüğü veya boğaz ağrısı ile birlikte ani gelişen boyun tutulması (enfeksiyon şüphesi)
• Bir ilaç kullanımı sonrası ani gelişen boyun ve göz kaslarında kasılma (akut distonik reaksiyon şüphesi)
• Travma sonrası gelişen şiddetli boyun ağrısı ve hareket kısıtlılığı
• Boyun tutulmasıyla birlikte bilinç bulanıklığı, ense sertliği veya şiddetli baş ağrısı
• Çocuklarda ani gelişen, huzursuzluk ve genel durum bozukluğu ile birlikte seyreden boyun tutulması

Özellikle çocuklarda ateş ve genel durum bozukluğu ile birlikte gelişen tortikolis, retrofaringeal apse gibi acil değerlendirme gerektiren bir enfeksiyona işaret edebileceği unutulmamalıdır.