Ortoreksi nedir? Sağlıklı beslenme takıntısının sınırları

Ortoreksi (ortoreksiya nervoza), sağlıklı ve "temiz" beslenmeye yönelik ilginin saplantılı bir hâl alarak kişinin günlük yaşamını, sosyal ilişkilerini ve psikolojik iyi oluşunu olumsuz etkilediği bir beslenme tutumu olarak tanımlanır. Sağlıklı beslenmeye önem vermek tek başına sorun değildir; ortorekside beslenme kuralları esnekliğini kaybeder, yiyeceklerle ilgili düşünceler günlük yaşamı kaplar ve kişi bu kurallara uymadığında yoğun kaygı, suçluluk veya korku yaşar.

Terim ilk kez 1997 yılında Steve Bratman tarafından ortaya atılmıştır ve halen ruh sağlığı sınıflandırma sistemlerinde (DSM-5 gibi) resmi bir tanı kategorisi olarak yer almamaktadır. Ancak literatürdeki artan sayıda çalışma, ortoreksinin klinik açıdan dikkat gerektiren bir davranış örüntüsü olduğunu ve yeme bozuklukları ile obsesif-kompulsif özellikler arasında bir yerde konumlandığını göstermektedir. Dunn ve Bratman'ın literatür taramasında önerilen tanı kriterlerine göre ortoreksi, sağlıklı beslenmeye dair aşırı zihinsel meşguliyet ve bu beslenme kurallarına uyulmadığında ortaya çıkan yoğun kaygı ile karakterizedir.

Ortoreksi belirtileri nelerdir?

Ortorekside temel sorun, besinlerin kalitesini önemsemekten çok, “doğru beslenme” kurallarının kişinin yaşamını yönetmeye başlamasıdır. Şu belirtiler görülebilir:

• İçerik ve besin etiketlerini takıntılı biçimde kontrol etmek
• Giderek daha fazla yiyecek grubunu “zararlı” veya “temiz değil” diyerek beslenmeden çıkarmak
• Şeker, karbonhidrat, süt ürünleri, et, yağ veya işlenmiş gıdaların tamamını tıbbi gerekçe olmadan yasaklamak
• Yalnızca belirli yöntemlerle hazırlanmış yiyecekleri tüketmek
• Ev dışında, restoranda veya başkasının hazırladığı yemekleri yiyememek
• Günün önemli bölümünü yemek planlamak, araştırmak veya hazırlamakla geçirmek
• Belirlediği beslenme kuralını bozduğunda yoğun suçluluk, korku veya utanç yaşamak
• Davetleri, seyahatleri veya sosyal buluşmaları yiyecek nedeniyle reddetmek
• “Sağlıklı beslenemediği” günlerde kendini değersiz veya kontrolünü kaybetmiş hissetmek
• Beslenme düzenini telafi etmek için aşırı egzersiz, açlık veya başka kısıtlayıcı davranışlara başvurmak

Bazı kişilerde kilo veya beden görünümü temel kaygı olmayabilir. Ortorekside asıl odak, yiyeceğin “temizliği”, içeriği veya sağlığa uygunluğu olabilir; ancak beden algısı sorunları ve kilo kontrolüyle ilgili davranışlar da eşlik edebilir.

Ortoreksi ile sağlıklı beslenme arasındaki fark nedir?

Sağlıklı beslenmeye özen göstermek, tek başına bir sorun değildir; aksine dengeli beslenme genel sağlığı destekleyen olumlu bir davranıştır. Ortoreksiyi sıradan sağlıklı beslenme çabasından ayıran temel unsur, beslenme kurallarının katılığı ve bu kurallara uyulmadığında yaşanan psikolojik sıkıntının şiddetidir. Ortorektik eğilim gösteren bireylerde, yiyeceklerin "saf" veya "kirli" olarak kategorize edilmesi, belirli besin gruplarının katı biçimde dışlanması, yemek hazırlama ve planlamaya aşırı zaman ayrılması ve bu kurallara uyulmadığında suçluluk veya kaygı hissedilmesi gibi örüntüler görülür. Türkiye'de üniversite öğrencileri üzerinde yapılan bir çalışmada, ortorektik eğilimlerin beden imgesi algısıyla ilişkili olduğu ve bu konudaki araştırmaların hâlâ tutarsız sonuçlar ürettiği, sosyokültürel bağlamın bu ilişkide yeterince araştırılmadığı belirtilmiştir.

Ortoreksi hangi sorunlara yol açabilir?

Yiyecek çeşitliliğinin azalması ve gereksiz kısıtlamalar, kişi “sağlıklı beslendiğini” düşünse bile beslenme yetersizliklerine neden olabilir. Ortaya çıkabilecek sonuçlar şunlardır:

• Kilo kaybı veya düşük enerji alımı
• Demir, B12, folat, kalsiyum ve D vitamini eksiklikleri
• Kansızlık
• Kas kaybı ve halsizlik
• Bağışıklık ve hormonal işlevlerde bozulma
• Adet düzensizliği
• Kabızlık veya diğer sindirim sorunları
• Baş dönmesi ve bayılma
• Kemik sağlığında bozulma
• Aşırı egzersize bağlı yaralanmalar
• Sosyal izolasyon ve yaşamdan keyif alamama

Kısıtlayıcı beslenme özellikle çocuklar, ergenler, gebe kişiler, yaşlılar ve yoğun egzersiz yapanlarda daha ciddi sonuçlara yol açabilir. Sistematik derlemelerde ortoreksik özelliklerin düşük iyi oluş, daha yüksek stres, depresif belirtiler ve işlev kaybıyla ilişkili olduğu bildirilmiş; ancak kullanılan ölçeklerin farklı olması nedeniyle yaygınlık ve tanı konusunda belirsizliklerin sürdüğü vurgulanmıştır.

Ortoreksi kimlerde daha sık görülür?

Literatürdeki çalışmalar, ortorektik eğilimlerin belirli meslek ve yaşam dönemlerinde daha sık görülebildiğini öne sürmektedir. Sağlık personeli üzerinde yapılan bir araştırmada, kadın sağlık profesyonellerinin önemli bir kısmının ortorektik eğilim gösteren puan aralığında yer aldığı, özellikle hemşire ve ebelerde bu eğilimin diğer meslek gruplarına kıyasla daha belirgin olduğu bildirilmiştir. Aynı çalışmada, ortoreksi puanları ile yaş ve beden kütle indeksi arasında negatif bir ilişki saptanmıştır. Gebelik döneminde yapılan bir başka çalışmada ise gebelerin önemli bir kısmında ortoreksiya nervoza eğilimi gözlenmiş ve bu eğilimin obsesif-kompulsif özelliklerle ilişkili olduğu bulunmuştur. Bu bulgular, beslenmenin özellikle önemli görüldüğü meslek gruplarının ve yaşam dönemlerinin risk açısından dikkatle değerlendirilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Ne zaman bir uzmana başvurulmalı?

Beslenme alışkanlıklarındaki katılığın günlük yaşamı, sosyal ilişkileri veya iş/okul performansını etkilemeye başladığı, belirli yiyecek gruplarının aşırı kısıtlandığı veya beslenme kurallarına uyulmadığında yoğun suçluluk ya da kaygı hissedildiği durumlarda, bir beslenme uzmanı veya ruh sağlığı profesyoneline danışılması önerilir. Özellikle bu tutumun kilo kaybı, yorgunluk, adet düzensizliği veya sosyal içe kapanma gibi belirtilerle birlikte seyretmesi durumunda değerlendirme daha da önem kazanır.

Belirtilerin bir yeme bozukluğuna dönüştüğüne dair işaretler (aşırı kilo kaybı, bayılma, kalp ritim bozukluğu gibi fiziksel bulgular) varsa, vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulması gerekir. Bu tür durumlarda multidisipliner bir yaklaşım, hem beslenme hem de psikolojik destek açısından önemlidir.

Ortoreksiye yaklaşımda tedavi ve destek

Ortoreksi resmi bir tanı kategorisi olmadığından standart bir tedavi protokolü bulunmamaktadır; ancak klinik yaklaşım genellikle bilişsel davranışçı terapi teknikleri ve beslenme danışmanlığının bir arada kullanılmasına dayanır. Tedavinin amacı, kişinin beslenmeyle kurduğu katı ve kaygı temelli ilişkiyi daha esnek ve sürdürülebilir bir yaklaşıma dönüştürmektir. Bu süreçte diyetisyen ve ruh sağlığı uzmanının birlikte çalışması hem beslenme dengesinin sağlanması hem de altta yatan obsesif-kompulsif eğilimlerin ele alınması açısından faydalı olabilir.