İş bağımlılığı nedir?

İş bağımlılığı, kişinin çalışmaya yönelik kontrol etmekte zorlandığı ve sağlık, aile ilişkileri, sosyal yaşam ya da dinlenme pahasına sürdüğü aşırı meşguliyet ve zorlayıcı çalışma davranışıdır. “İşkoliklik” olarak da adlandırılır. Çok çalışmak tek başına iş bağımlılığı anlamına gelmez; temel fark, kişinin çalışmayı azaltmak veya durdurmak istediği hâlde bunu başaramaması ve olumsuz sonuçlara rağmen çalışmayı sürdürmesidir.

İşini sevmek, sorumluluk sahibi olmak veya yoğun bir dönemde fazla çalışmak iş bağımlılığından farklıdır. İş bağımlılığında çalışma, çoğu zaman yalnızca dış talepler nedeniyle değil, kişinin içsel baskısı, suçluluk duygusu, kaygısı veya çalışmadığında huzursuz olması nedeniyle devam eder. Araştırmalarda iş bağımlılığı; işle ilgili yoğun zihinsel meşguliyet, kontrol edilemeyen çalışma isteği ve gereğinden fazla zaman ayırma gibi özelliklerle tanımlanmaktadır.

İş bağımlılığı belirtileri nelerdir?

İş bağımlılığı her kişide aynı şekilde görülmez. Aşağıdaki belirtilerin süreklilik göstermesi ve kişinin yaşamını olumsuz etkilemesi önemlidir:

• Çalışmadığı zamanlarda bile sürekli iş düşünmek
• Tatilde, hafta sonunda veya hastayken işle ilgilenmek
• İş yükü bitmiş olsa bile yeni işler aramak
• Görevleri devretmekte zorlanmak ve her şeyi kendisi kontrol etmek istemek
• Çalışmadığında huzursuzluk, suçluluk, kaygı veya gerginlik hissetmek
• Uyku, yemek, egzersiz ve dinlenmeyi iş nedeniyle sürekli ertelemek
• Aile ve arkadaşlarla geçirilen zamanı azaltmak
• İş yükü nedeniyle yakın ilişkilerde tartışmalar yaşamak
• Yorgun, hasta veya tükenmiş hissetmesine rağmen çalışmayı sürdürmek
• Sağlık sorunları, performans düşüşü veya aile uyarılarına rağmen çalışma düzenini değiştirememek

İş bağımlılığında kişi bazen uzun saatler çalışmasına rağmen işinden keyif almayabilir. Çalışma davranışını sürdüren şey motivasyondan çok içsel bir zorlanma olabilir. Bu yönüyle iş bağımlılığı, sağlıklı iş bağlılığından ayrılır.

İş bağımlılığı ile çok çalışmak arasındaki fark

Yoğun bir iş döneminde uzun saatler çalışmak her zaman bağımlılık değildir. Proje teslimi, nöbet, sınav, yeni iş kurma veya acil bir görev geçici olarak daha fazla çalışma gerektirebilir. Sağlıklı çalışma düzeninde kişi ihtiyaç sona erdiğinde dinlenebilir, işten zihinsel olarak uzaklaşabilir ve çalışma süresini yeniden dengeleyebilir.

İş bağımlılığında ise çalışma davranışı kalıcı bir örüntü hâline gelir. Kişi iş dışındaki yaşam alanlarını ihmal eder ve bunun farkına varmasına rağmen değişmekte zorlanır. İşten alınan keyif azalabilir; buna karşın çalışmadığında ortaya çıkan kaygı veya suçluluk, kişiyi yeniden çalışmaya yöneltebilir.

Ayrıca iş yerinin kişiden uzun saatler çalışmasını beklemesi ile kişinin içsel olarak sürekli çalışma ihtiyacı hissetmesi aynı durum değildir. Her ikisi birlikte de görülebilir. Bu nedenle değerlendirmede çalışma saatlerinin yanı sıra kişinin kontrol duygusu, dinlenme kapasitesi ve yaşadığı sonuçlar dikkate alınır.

İş bağımlılığı sağlığı nasıl etkiler?

İş bağımlılığı kronik stres, yetersiz uyku ve dinlenememe ile ilişkili olabilir. Zamanla şu sorunlara katkıda bulunabilir:

• Sürekli yorgunluk ve enerji azalması
• Uykuya dalma güçlüğü veya sık uyanma
• Baş ağrısı, kas gerginliği ve mide-bağırsak yakınmaları
• Kaygı, huzursuzluk ve irritabilite
• Depresif duygu durum ve yaşamdan keyif alamama
• Tükenmişlik belirtileri
• Dikkat, hafıza ve karar verme güçlükleri
• Sağlıksız beslenme, hareketsizlik, sigara veya alkol kullanımında artış
• Aile ve sosyal ilişkilerde bozulma

Uzun çalışma saatleri de bağımsız bir sağlık riski oluşturabilir. Dünya Sağlık Örgütü ve Uluslararası Çalışma Örgütü’nün ortak analizine göre haftada 55 saat veya daha fazla çalışmak, haftada 35-40 saat çalışanlara kıyasla inme riskinde yaklaşık yüzde 35, iskemik kalp hastalığına bağlı ölüm riskinde ise yaklaşık yüzde 17 artışla ilişkilendirilmiştir. Bu veriler iş bağımlılığının her kişide kalp hastalığına yol açacağını göstermez; ancak uzun süreli aşırı çalışmanın önemsenmesi gerektiğini ortaya koyar.

İş bağımlılığı ve tükenmişlik aynı mı?

İş bağımlılığı ve tükenmişlik birbiriyle ilişkili olsa da aynı kavramlar değildir. İş bağımlılığında temel özellik, kişinin çalışmaya yönelik zorlayıcı ve kontrol edilmesi güç bir ihtiyaç hissetmesidir. Tükenmişlikte ise uzun süreli ve yönetilemeyen iş stresinin ardından enerji kaybı, işe karşı zihinsel uzaklaşma veya olumsuz tutum ve mesleki yeterlilik hissinde azalma öne çıkar.

Dünya Sağlık Örgütü, tükenmişliği ICD-11 içinde bir hastalık değil, yönetilememiş kronik iş stresinden kaynaklanan “mesleki olgu” olarak tanımlar. Bu nedenle iş bağımlılığı, tükenmişlik ve depresyon birbirinin yerine kullanılmamalıdır. Tanı ve uygun destek için ruhsal belirtilerin kapsamlı biçimde değerlendirilmesi gerekir.

İş bağımlılığı güncel sınıflandırmalarda bağımsız ve standart bir psikiyatrik tanı olarak yer almayabilir. Buna rağmen kişinin işlevselliğini bozuyorsa klinik açıdan önemlidir. Psikiyatri veya klinik psikoloji değerlendirmesinde kaygı, depresyon, obsesif özellikler, uyku bozukluğu ve stresle baş etme biçimleri birlikte ele alınabilir.

İş bağımlılığının nedenleri nelerdir?

Tek bir neden yoktur. İş bağımlılığında kişisel özellikler, çalışma ortamı ve yaşam koşulları birlikte rol oynayabilir.

Olası etkenler arasında şunlar bulunur:

• Mükemmeliyetçilik ve hata yapma korkusu
• Özdeğeri yalnızca başarıya bağlama
• İşsiz kalma veya başarısız olma kaygısı
• Çalışmadığında suçluluk hissetme
• Çocuklukta başarıya aşırı önem verilen aile ortamı
• Rekabetçi ve sürekli ulaşılabilir olmayı bekleyen iş kültürü
• Belirsiz görev tanımları ve aşırı iş yükü
• Yöneticilerin uzun çalışma saatlerini ödüllendirmesi
• Evden çalışmanın iş ve özel hayat sınırlarını belirsizleştirmesi
• Kaygı veya depresyon gibi ruhsal sorunlarla baş etmek için işe sığınma

Özellikle sağlık çalışanları, yöneticiler, girişimciler ve yüksek sorumluluk taşıyan mesleklerde çalışan kişilerde iş ile dinlenme arasındaki sınırlar zorlanabilir. Ancak iş bağımlılığı belirli bir meslek grubuna özgü değildir.

İş bağımlılığı nasıl tedavi edilir?

Tedavi, kişinin belirtilerine ve ihtiyaçlarına göre planlanır. İlk adım, çalışma davranışının kişinin sağlığı ve yaşamı üzerindeki etkisini fark etmektir. Psikoterapi, iş bağımlılığıyla ilişkili düşünce ve davranışları değiştirmede yardımcı olabilir.

Destek sürecinde şu hedefler ele alınabilir:

• Çalışma ve dinlenme saatlerini yapılandırmak
• İş dışı zamanlarda ortaya çıkan suçluluk ve kaygıyı yönetmek
• Mükemmeliyetçi düşünceleri sorgulamak
• İşleri devretme ve sınır koyma becerilerini geliştirmek
• Uyku, beslenme ve fiziksel aktivite düzenini yeniden oluşturmak
• Aile ve sosyal ilişkileri güçlendirmek
• İş yerindeki gerçekçi olmayan beklentileri belirlemek
• Gerekirse iş yeri hekimi, insan kaynakları veya yöneticiyle çalışma koşullarını görüşmek

Eşlik eden depresyon, anksiyete, uyku bozukluğu veya başka bir psikiyatrik durum varsa psikiyatri uzmanının değerlendirmesi gerekir. İlaç tedavisi yalnızca uygun klinik değerlendirme sonrasında planlanır; iş bağımlılığı için kişinin kendi kendine ilaç kullanması doğru değildir.

Günlük yaşamda neler yapılabilir?

Değişim bir anda gerçekleşmeyebilir. Küçük ve izlenebilir adımlar daha sürdürülebilir olabilir:

• Bir hafta boyunca gerçek çalışma saatlerini ve iş dışı zamanlarda işle meşgul olma süresini not etmek
• Gün içinde belirli bir saatte e-posta ve iş bildirimlerini kapatmak
• Öğünleri ve uyku saatlerini iş toplantıları kadar öncelikli görmek
• Her gün kısa bir yürüyüş veya esneme zamanı planlamak
• İş dışı bir etkinliği takvime eklemek
• Gereksiz görevleri ertelemek veya uygun kişilere devretmek
• Hafta sonu veya izin günlerinde ulaşılabilirlik sınırını önceden belirlemek
• Yakınlardan gelen “çok çalışıyorsun” uyarılarını savunmaya geçmeden değerlendirmek

Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma, ciddi uyku bozukluğu, yoğun kaygı veya kendine zarar verme düşüncesi varsa yalnızca çalışma düzenini değiştirmeye çalışmakla yetinilmemeli, gecikmeden tıbbi yardım alınmalıdır. Kendine zarar verme düşüncesi veya acil güvenlik riski varsa 112 aranmalıdır.