Çocuklarda öfke kontrolü için ne yapmalı? Öfke kontrolü kaç yaşında başlar?

Çocuklardaki öfke genellikle hayal kırıklığıyla başa çıkma zorluğundan ve problem çözme becerilerinin eksikliğinden kaynaklanır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), kaygı veya otizm gibi durumlar da buna katkıda bulunabilir. Ebeveynlere sakin kalmaya çalışmaları, taleplere boyun eğmemeleri ve uygun duygusal ifadeleri övmeleri tavsiye edilir. Çocuklara problem çözme becerileri konusunda koçluk yapmak ve onları tetikleyen unsurları belirlemek de öfkeyi azaltmaya yardımcı olabilir.

Çocuklarda öfke kontrolü için ne yapmalı?

Öfke normal ve faydalı bir duygudur. Çocuklara bir şeylerin adil veya doğru olmadığını anlatabilir. Ancak, bir çocuğun öfkeli davranışı kontrolden çıkarsa veya saldırgan hale gelirse, öfke bir sorun haline gelebilir. Çocuğunuzun diğer çocuklardan daha öfkeli görünmesinin birçok nedeni olabilir, bunlardan bazıları şunlardır:

• Diğer aile üyelerinin tartıştığını veya birbirlerine öfkelendiğini görmek
• Arkadaşlık sorunları
• Zorbalığa maruz kalmak
• Okul ödevleriyle veya sınavlarla ilgili yaşanan zorluklar
• Bir şey hakkında çok stresli, endişeli veya korkulu hissetmek
• Ergenlik dönemindeki hormonal değişikliklerle başa çıkmak

Çocuğunuzun neden öfkeli olduğu tam olarak net olmayabilir. Eğer durum böyleyse, öfkesine neyin sebep olduğunu anlamasına yardımcı olmak önemlidir. Çocuğunuzun öfkesiyle başa çıkmasına yardımcı olmak için onunla birlikte çalışın. Bu şekilde, sorunun öfke olduğunu, kendisinin olmadığını çocuğunuza anlatmış olursunuz. Daha küçük çocuklarla bu eğlenceli ve yaratıcı olabilir. Öfkeye bir isim verin ve onu çizmeyi deneyin; örneğin, öfke sonunda patlayan bir volkan olabilir. Öfkeye nasıl tepki verdiğiniz, çocuğunuzun öfkeye nasıl tepki vereceğini etkileyebilir. Bunu birlikte ele almak hem çocuğa hem de ebeveyne yardımcı olabilir.

Öfke kontrolü kaç yaşında başlar?

Öfke kontrolü doğuştan var olan bir beceri değildir; gelişimle birlikte öğrenilir. Öfkenin ilk yoğun dışavurumları 1,5–3 yaş arasında görülür. Bu dönemde çocuklar duygularını tanıyamadıkları ve ifade edemedikleri için öfkeyi ağlama, bağırma ve kendini yere atma şeklinde gösterir. Bu normal gelişimin bir parçasıdır ve gerçek bir “kontrol” beklenmez.

Çocukların duygularını adlandırmaya başladıkları dönem 3-4 yaşlarıdır. Ebeveynlerinin de yardımıyla “kızgınım”, “istemiyorum” gibi ifadeler kullanabilirler. Öfke kontrolünün temelleri bu dönemde atılır; ancak yine de sıklıkla zorlanırlar. 5-6 yaşlarında ise beyin gelişimi ve dil becerileriyle birlikte, öfkelerini bastırmadan ama daha kabul edilebilir yollarla ifade etmeyi öğrenirler. Bekleme, sıraya girme, basit kurallara uyma bu dönemde mümkün hâle gelir. 7-10 yaş arasında ise öfke kontrolü belirgin şekilde gelişir. Çocuk, duygusunu fark eder, nedenini anlar ve çoğu zaman davranışını durdurabilir. Tam anlamıyla olgunlaşması ise ergenlik sonu–genç yetişkinlikte olur.

Çocuklarda aşırı sinirlilik neden olur?

Çocuklarda öfke gelişiminin normal bir parçasıdır. Çocuklar yoğun duygular yaşarlar ancak genellikle bunları uygun şekilde ifade etmek için gerekli kelime dağarcığına ve becerilere sahip değillerdir. Çocukların beyinleri henüz duyguları düzenleme yeteneğini geliştirme aşamasındadır. 

Çocuklarda aşırı öfkenin altında yatan nedenleri anlamak, daha etkili bir şekilde yanıt vermemize yardımcı olabilir:

Hayal kırıklığı

Çocukların bir görevi başaramaması veya istediklerini elde edememesi durumu.

Çaresizlik

Çevreleri veya koşulları karşısında kendilerini çaresiz hissetmek.

Aşırı uyarılma

Çok fazla gürültü, aktivite veya duyusal girdi.

Karşılanmayan ihtiyaçlar

Açlık, yorgunluk veya ilgiye duyulan ihtiyaç.

Öğrenilmiş davranış

Başkalarında gözlemledikleri öfkeli tepkileri taklit etmek.

Kontrolsüz ekran kullanımı

Aşırı ekran süresi ve özellikle kontrolsüz telefon–tablet kullanımı çocuklarda sabırsızlık, tahammülsüzlük ve öfke patlamalarını artırabilir.

Gelişimsel ve nörolojik etkenler

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), öğrenme güçlükleri, duyusal hassasiyetler ve otizm spektrum özellikleri olan çocuklarda sinirlilik daha sık görülebilir. Ayrıca tiroit sorunları, kansızlık, vitamin eksiklikleri ve bazı ilaçlar da davranış değişikliklerine yol açabilir.

Çok sinirli olan çocuğa nasıl davranmalı?

Bir çocuk, hatta küçük bir çocuk bile, öfke nöbeti geçirip saldırganlaştığında, kendisi ve ebeveynleri ve kardeşleri de dâhil olmak üzere başkaları için ciddi bir risk oluşturabilir. Duygularını kontrol etmekte zorlanan çocukların, kontrolü kaybedip sıkıntılarını etrafındaki bireylere yöneltmeleri (bağırma, küfretme, tehlikeli nesneler fırlatma veya vurma, ısırma gibi) yaygın bir durumdur. Bu, hem ebeveyn hem de çocuk için korkutucu ve stresli bir deneyim olabilir. Çocuklar genellikle kendilerini yorup sakinleştikten sonra pişmanlık duyarlar.

Bu durumda öncelikle davranışın bir iletişim biçimi olduğunu anlamak faydalı olacaktır. Aşırı stres altında olup da öfkeyle tepki veren bir çocuk, sıkıntılı bir çocuktur. Duygularını yönetme ve daha olgun bir şekilde ifade etme becerisine sahip değildir. Dil, dürtü kontrolü veya problem çözme yeteneklerinden yoksun olabilir.

Bazen ebeveynler bu tür patlayıcı davranışları manipülatif olarak görürler. Ancak öfkeyle tepki veren çocuklar genellikle hayal kırıklığı veya öfkeyi daha etkili bir şekilde yönetme konusunda yetersizdirler; örneğin, konuşarak ve istediklerini nasıl elde edeceklerini bularak.

Bununla birlikte, bir çocuk öfkeyle tepki verdiğinde nasıl tepki verdiğiniz, çocuğun sıkıntıya aynı şekilde tepki vermeye devam edip etmeyeceği veya duygularının bunaltıcı hale gelmemesi için daha iyi yollar öğrenip öğrenmeyeceği üzerinde etkilidir.

İşte yardımcı olacak bazı ipuçları:

Sakin olun

Öfkeli bir çocukla karşı karşıya kaldığınızda, kontrolünüzü kaybetmek ve ona bağırmak kolaydır. Ancak bağırdığınızda, ona ulaşma şansınız azalır. Aksine, onu daha da agresif ve asi hale getirirsiniz. Ne kadar zor olsa da sakin kalıp kendi duygularınızı kontrol altında tutabilirseniz, çocuğunuz için bir model olabilir ve ona da aynısını yapmayı öğretebilirsiniz.

Pes etmeyin

Bu davranışa son vermek için istediklerini kabul ederek onları bu davranışa devam etmeye teşvik etmeyin.

Olumlu davranışları övün

Sakinleştiklerinde, kendilerini toparladıkları için ve duygularını sözlü olarak, sakin bir şekilde ifade etmeye çalıştıklarında veya anlaşmazlık alanında uzlaşma bulmaya çalıştıklarında, bu çabaları için onları övün.

Problem çözme becerilerini geliştirmelerinde yardımcı olun

Çocuğunuz üzgün olmadığı zaman, duygularını ifade etmeyi ve saldırgan patlamalara dönüşmeden önce çatışmalara çözüm bulmayı denemelerine yardımcı olmanın tam zamanıdır. Onlara nasıl hissettiklerini ve bir sorunu nasıl çözebilecekleri konusunda düşündüklerini sorabilirsiniz.

Mola verme ve ödül sistemleri

Şiddet içermeyen yaramazlıklar için mola verme yöntemi, 7 veya 8 yaşından küçük çocuklar için iyi sonuç verebilir. Mola verme yöntemini kullanırken, tutarlı olmaya ve diğer daha olumlu ilgi biçimleriyle dengelemeye dikkat edin. Eğer bir çocuk mola verme için çok büyükse, uygun davranışlar için olumlu pekiştirme (bir davranışın tekrarlanma olasılığını artırmak için, o davranıştan sonra hoş ve ödül niteliğinde bir uyaran vermek) sistemine geçmelisiniz.

Tetikleyicilerden kaçının

Sık sık öfke nöbeti geçiren çocuklarda tetikleyiciler genellikle hoşlanmadıkları bir şeyi yapmaları veya sevdikleri bir şeyi yapmayı bırakmaları istenmesidir.  Zaman uyarıları (10 dakika sonra gidiyoruz), görevleri tek adımlı talimatlara bölmek (önce ayakkabılarını giy) ve çocuğunuzu durumlara hazırlamak (dışarı çıkmak için lütfen babandan izin iste) öfke nöbetlerini önlemeye yardımcı olabilir.