Oyun terapisi nedir? Çocuklarda kullanımı ve faydaları
Oyun terapisi, oyunun temel iletişim ve ifade aracı olarak kullanıldığı, çocuklar (genellikle 3-12 yaş arası) için yapılandırılmış, terapötik bir yaklaşımdır. Terapi sürecinde oyunun kullanılması, özellikle duygularını anlamakta zorlanan veya deneyimlerini kelimelere dökmekte güçlük çeken kişilerin kendilerini kendi yöntemleriyle ifade etmelerine yardımcı olur. Terapistler, ifadeyi teşvik etmek için resim, çizim, müzik, kuklalar, peluş oyuncaklar, maskeler, oyuncak evler, su, kumlu tepsi, kil, rol yapma ve hikaye anlatımı da dâhil olmak üzere belirli teknikler ve materyaller kullanırlar. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), çocuklarda ruh sağlığı desteklerinin erken dönemde ve gelişime uygun yöntemlerle sunulmasını önermekte; bu çerçevede oyun terapisi, uluslararası alanda giderek artan bir kabul görmektedir.
Oyun terapisi nasıl çalışır?
Oyun terapisi, çocukların karmaşık duygularını ve deneyimlerini güvenli ve kontrollü bir ortamda ifade etmelerine, işlemelerine ve yönetmelerine olanak sağlayan doğal dil olarak oyunu kullanmak üzere kuruludur.
Oyun terapisinin temel mekanizmaları şunlardır:
Güvenli alan ve ilişki
Çocukların yargılanmak yerine anlaşıldıklarını hissettikleri, derin duygularıyla başa çıkmalarına yardımcı olan, öngörülebilir sınırlarla "kolaylaştırıcı bir ortam" oluşturulur ve güvenli bir ilişki kurulur.
İletişim aracı olarak oyun
Çocuklar karmaşık travmaları sözel olarak ifade etme yeteneğinden yoksun oldukları için, iç dünyalarını canlandırmak amacıyla oyuncaklar, kuklalar ve sanat eserleri kullanırlar; bu da onların zor durumları keşfetmelerine ve üstesinden gelmelerine olanak tanır.
Beyin şekillendirme
Oyun terapisi, kelimeleri duygularla ilişkilendirmeye yardımcı olur; bu da sinir yollarını güçlendirir ve duygusal düzenlemenin gelişmesine katkıda bulunur.
Oyun terapisinin teknik türleri:
Yönlendirmesiz (Çocuk merkezli)
Çocuk seansı yönlendirir, nasıl oynayacağına kendisi karar verir, bu da ona güç verir.
Yönerge
- Terapist, üzüntü veya öfke gibi belirli sorunları hedef alan özel etkinliklerle süreci yönlendirir.
- Bu yöntemler sayesinde çocuklar travmatik olaylara ilişkin algılarını değiştirmeyi, yeni başa çıkma becerileri geliştirmeyi ve duygusal düzenlemelerini iyileştirmeyi öğrenirler.
- Türk Psikiyatri Derneği ve Türk Klinik Psikoloji Derneği de çocuk ve ergen ruh sağlığı müdahalelerinde oyun temelli yaklaşımların önemini vurgulamaktadır.
Oyun terapisinin kullanıldığı başlıca durumlar
Oyun terapisi, özellikle çocukların duygularını veya deneyimlerini doğrudan ifade edemediği durumlarda kullanılır. Yaygın durumlar arasında duygusal veya davranışsal sorunlar (kaygı, saldırganlık veya öfke nöbetleri gibi), travma veya büyük stres faktörleri (istismar, aile içi şiddet, boşanma veya taşınma gibi), yas ve kayıp, sosyal zorluklar (akranlarla veya aile içi çatışmalarla ilgili zorluklar dahil), otizm spektrum bozukluğu (ASD), dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (ADHD), gelişimsel (gece idrar kaçırma gibi) veya iletişimsel zorluklar yaşayan, sorunlarını daha dolaylı ve çocuk merkezli bir şekilde ele almaktan fayda gören çocuklar yer alır.
Oyun terapisi türleri ve yaklaşımları
Oyun terapisi tek bir yaklaşımdan oluşmaz; farklı teorik çerçeveler üzerine inşa edilmiş çok sayıda modeli kapsar.
Yönlendirici olmayan (serbest) oyun terapisi
Çocuk merkezli bir terapi yaklaşımıdır; terapist, çocukların (genellikle 3-12 yaş arası) oyun yoluyla duygusal zorluklarını ifade etmeleri, işlemeleri ve çözmeleri için güvenli, izin verici ve kabul edici bir ortam sağlar. Terapist oyunu yönlendirmez, hedefler belirlemez veya davranışları yorumlamaz; bunun yerine güven oluşturmak için çocuğun liderliğini takip eder.
Bilişsel davranışçı oyun terapisi (BDOT)
Çocukların (genellikle 2,5-8 yaş arası) duygusal ve davranışsal sorunlarıyla başa çıkmalarına yardımcı olmak için bilişsel-davranışçı ilkeleri oyunla birleştiren, yapılandırılmış, hedef odaklı bir terapi yaklaşımıdır. Oyuncaklar, oyunlar ve rol yapma yoluyla çocukların işlevsiz düşünce ve davranışlarını değiştirmelerine yardımcı olan bir köprü görevi görür. Yönlendirmesiz oyun terapisinin aksine, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) yönlendirmelidir; yani terapist, önceden belirlenmiş hedeflere ulaşmak için belirli müdahaleler kullanır.
Ebeveyn-çocuk ilişki terapisi (ECRT)
3-10 yaş arası çocuklar için özel olarak tasarlanmış bu yöntem, ebeveynlere empati, sınır koyma ve çocuk merkezli iletişim gibi oyun terapisi becerilerini kullanarak davranış sorunlarını azaltmayı ve bağlanmayı geliştirmeyi öğreterek onları güçlendirir. Ebeveynler, çocukların duygusal ihtiyaçlarını tanımayı, öz saygılarını geliştirmeyi, terapötik sınırlar belirlemeyi ve oyunu bir iletişim aracı olarak kullanmayı öğrenirler.
Kum terapisi (sandplay therapy)
Kum terapisi, "özgür ve korunaklı" bir alanda, minyatür figürler kullanılarak kum tepsilerinde üç boyutlu sahnelerin oluşturulduğu, sözsüz, dışavurumcu bir terapi tekniğidir. Bu, her yaştan bireyin dile getirmekte zorlandığı duyguları, travmaları ve bilinçaltındaki sorunları işlemesine yardımcı olur.
Hasta perspektifi: Oyun terapisine ilişkin yaygın yanılgılar ve gerçekler
“Oyun terapisi sadece çocuğu oyalamak için yapılır.” (Yaygın yanılgı)
Oyun terapisi, çocukların belirli bir gelişim aşamasında nasıl iletişim kurdukları ve deneyimleri nasıl işledikleri üzerine kurulu olduğu için özellikle çocuklar için tasarlanmıştır. Her seans, tanımlı terapötik hedefler çerçevesinde planlanır.(Gerçek)
“Çocuklar sadece oyun oynayarak iyileşmez; ilaç gereklidir”. (Yaygın yanılgı)
Oyun terapisi, çocuklara kişiliklerini etkileyen, beyin kimyasını değiştiren ve yan etkilere neden olan ilaçlar olmadan en büyük zorluklarının üstesinden gelme fırsatı sunar. Ayrıca, ilaçlar semptomları sadece maskeleyerek altta yatan sorunu örtbas eder. Oyun terapisi, çocuğun hem şimdi hem de gelecekte zorluklarla etkili bir şekilde başa çıkmak için beceriler, araçlar ve kaynaklar geliştirmesine olanak tanır. (Gerçek)
“Oyun terapisi yalnızca küçük çocuklara uygulanır.” (Yaygın yanılgı)
Oyun terapisi 3 ila 12 yaş arası çocuklarda ve ergenlerde en etkili sonuçları vermekle birlikte, her yaştan birey için iyileşmeyi ve kendini keşfetmeyi kolaylaştırabilir, bu da onu çeşitli terapötik bağlamlarda vazgeçilmez kılar. (Gerçek)
“Birkaç seansta sonuç alınır.” (Yaygın yanılgı)
Oyun terapisinin etkinliği ve süresi, çocuğun yaşına, gelişim evresine, karşılaştığı zorlukların türüne, seans sıklığına ve aile katılımına bağlı olarak değişir. Travma veya davranış bozuklukları gibi karmaşık sorunlar daha uzun süreli tedavi gerektirebilirken, düzenli seanslar ve aktif ebeveyn katılımı ilerlemeyi hızlandırabilir. (Gerçek)
“Oyun terapisti çocuğa ne yapması gerektiğini söyler.” (Yaygın yanılgı)
Oyun terapisi genel olarak çocuğa ne yapması gerektiğini söylemekle ilgili değildir; çoğu yaklaşımda, özellikle çocuk merkezli oyun terapisinde, terapist çocuğun oyunu yönlendirdiği güvenli ve destekleyici bir ortam yaratır. Terapist, aktiviteleri yönlendirmek yerine gözlem yapar, güvenlik için nazik sınırlar belirler ve çocuğun anlaşıldığını hissetmesine yardımcı olmak için duygularını yansıtır. Oyun terapisinin bazı yapılandırılmış biçimleri rehberli aktiviteler veya başa çıkma becerileri öğretmeyi içerebilirken, genel amaç kontrol etmekten ziyade işbirlikçi olmaktır; çocuğun kendini özgürce ifade etmesine ve duygularını doğal bir şekilde işlemesine izin vermektir.(Gerçek)
Ne zaman ve hangi bölüme başvurulmalı?
Çocuğunuzda aşağıdaki belirtilerden bir ya da birkaçı varsa bir çocuk ve ergen psikiyatristi veya klinik psikolog ile görüşmeniz önerilir:
- Okul başarısında ani ve belirgin düşüş
- Akranlarıyla ilişki kurmakta bir süredir devam eden güçlük
- İki haftadan uzun süren içe kapanma, ağlama nöbetleri veya iştahsızlık
- Tekrarlayan kâbuslar veya uyku bozuklukları
- Açıklanamayan bedensel yakınmalar (baş ağrısı, karın ağrısı)
- Yaşa uygun olmayan cinsel davranışlar veya ani agresyon patlamaları
- Konuşma, tuvalet veya beslenme gibi kazanılmış becerilerde gerileme
Çocuk ve ergen psikiyatri veya psikoloji polikliniği, başvuru için doğru noktadır. Eğer çocuğunuz kendine ya da başkalarına zarar verme davranışı sergiliyorsa, acil servis veya çocuk psikiyatri acil birimi başvurusu gecikmeden yapılmalıdır.
