Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu: Belirtiler, tanı ve tedavi rehberi

İdrar yolu enfeksiyonları (İYE), dünya genelinde küçük çocuklarda ateşli hastalıkların yaygın bir nedenidir. Bakterilerin (genellikle E. coli) mesaneye veya böbreklere girmesi sonucu ortaya çıkan bu durum, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre beş yaşından önce her on çocuktan yaklaşık birini etkilemektedir. İdrar yolu enfeksiyonları kızlarda daha yaygındır. Erkek çocuklarda ise, özellikle 1 yaşın altındaki sünnetsiz çocuklarda risk daha yüksektir.  İYE belirtileri daha büyük çocuklarda görülürken, yenidoğanlarda, bebeklerde ve küçük çocuklarda daha az belirgindir.

Bebeklerde sıklıkla ateş, kusma, ishal, huzursuzluk veya iştahsızlık gibi spesifik olmayan belirtiler görülür. Daha büyük çocuklarda ise idrar yaparken yanma hissi (dizüri), sık idrara çıkma isteği, yatak ıslatma veya alt karın ağrısı görülebilir. Genellikle antibiyotiklerle kolayca tedavi edilebilirler. Uzun vadeli sorunları önlemek için idrar yolu enfeksiyonlarının teşhis edilmesi önemlidir. Erken ve doğru tedavi edilmediğinde tekrarlayan enfeksiyonlar, böbrek skarı (izi) ve uzun vadede hipertansiyon ile kronik böbrek hasarına yol açabilir.

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonunun nedenleri ve risk faktörleri

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonları (İYE)En sık görülen neden, üretraya ve mesaneye giren bakteriler, özellikle de Escherichia coli (E. coli)'dir. Enterococcus, Proteus ve Klebsiella dâhil olmak üzere diğer bakterilerin de enfeksiyonlara yol açabilme olasılığı vardır. Ayrıca daha az yaygın olmakla birlikte mantar veya virüsler, özellikle alt idrar yollarında enfeksiyonlara neden olabilirler. Risk faktörleri yaşa ve cinsiyete göre farklılık gösterir. Bunlar arasında şunlar yer alabilir:

Anatomik anormallikler

Böbrek ve idrar yollarının doğuştan gelen anomalileri (CAKUT), idrarın mesaneden böbreklere doğru geriye aktığı vezikoüreteral reflü (VUR) dâhil olmak üzere önemli nedenlerdir.

Cinsiyet ve yaş

Kız çocukları daha kısa üretraları nedeniyle daha yüksek risk altındadır. Bununla birlikte, sünnetsiz 3 aylıktan küçük erkek bebekler, sünnetli erkek bebeklere göre yüksek risk altındadır.

Bağırsak ve Mesane Disfonksiyonu (BBD)

Kabızlık, dışkı birikmesine yol açarak mesaneye baskı yapar ve tamamen boşalmasını engeller.

Yetersiz hijyen

Bağırsak hareketlerinden sonra arkadan öne doğru silmek bakterilerin bulaşmasına neden olabilir.

Kateterizasyon

Klinik ortamlarda idrar kateterlerinin kullanımı.

Diğer faktörler

Cinsel aktivite (ergenlerde), yapısal tıkanıklıklar ve nörojenik mesane enfeksiyon riskini artırabilir.

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu belirtileri: Yaşa göre nasıl değişir?

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu belirtileri yaşa göre belirgin değişiklikler gösterebilir. Bebeklerde ateş ve huzursuzluk gibi belirsiz, spesifik olmayan belirtilerden, daha büyük çocuklarda idrar yaparken yanma ve acil idrar ihtiyacı gibi klasik, lokalize semptomlara kadar değişebilir. Türk Pediatrik Üroloji Derneği de belirtilerin yaşa özgü değerlendirilmesini önermektedir.

İdrar yolu enfeksiyonunun yaşa göre belirtileri şu şekilde görülebilir:

Bebekler ve yenidoğanlar (0-3 Ay)

Belirtiler genellikle hafif ve spesifik olmayan niteliktedir, bu da teşhisin gecikmesine yol açabilir:

• Açıklanamayan ateş en sık görülen belirtidir.
• Halsizlik, sinirlilik ve iştahsızlık gibi genel hastalık belirtileri görülebilir.
• Kusma ve ishal gibi sindirim sistemi sorunları
• Gelişme geriliği, sarılık veya hipotermi diğer belirtiler arasındadır.

Küçük çocuklarda (3 ay - 2 yaş)

Ateş, başlıca belirti olmaya devam eder ve bölgesel rahatsızlıkta artış görülür. Belirtiler şunları içerebilir:

• Belirgin bir nedeni olmayan yüksek ateş.
• Karın ağrısı veya hassasiyeti.
• Kötü kokulu veya bulanık idrar.
• İdrar yaparken ağlama veya ağrı (bazen ebeveynler tarafından fark edilir).

Daha büyük çocuklar ve okul çağındaki çocuklar (3 yaş ve üzeri)

Çocuklar, yetişkinlere benzer semptomları sözlü olarak ifade edebilirler. Belirtiler arasında şunlar olabilir:

• İdrar yaparken ağrı, yanma veya acil idrar hissi (Dizüri).
• Sık idrara çıkma ihtiyacı, ancak az miktarda idrar çıkışı.
• Yeni ortaya çıkan yatak ıslatma veya gündüz idrar kaçırma.
• Alt karın, sırt veya yan ağrısı.
• İdrar renginde koyulaşma, kan görünümü (hematüri)
• Bulantı, yüksek ateş ve titreme (bu belirtiler piyelonefrit (böbrek iltihabı) açısından uyarıcıdır)

Tanı yöntemleri: Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu nasıl teşhis edilir?

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonları (İYE), idrar tahlili, özellikle de bakteri ve beyaz kan hücrelerini tespit etmek için idrar kültürü yoluyla teşhis edilir. Teşhis için en önemli adım, güvenilir bir idrar örneği almaktır; bu, tuvalet eğitimi almış çocuklar için genellikle temiz bir "orta akım" örneği veya temiz örnek veremeyen bebekler ve diğerleri için kateter örneği (veya nadiren aspirasyon) olabilir. Antibiyotiğionra beyaz kan hücreleri ve bazen nitritler gibi enfeksiyon belirtilerini aramak için idrar tahlili (örneğin çubuk testi ve/veya mikroskopi) ile test edilir ve bakterileri doğrulamak ve doğru Antibiyotiği belirlemek için genellikle idrar kültürü yapılır. Avrupa Pediatri Derneği (EAP) ve Türk Pediatri Derneği idrar kültürünü, tanının altın standardı olarak kabul etmektedir. Ateşli İYE'ler, tekrarlayan enfeksiyonlar veya idrar yolunda bir anormallik endişesi varsa, böbrek ve mesane görüntülemesi önerilebilir. Ayrıca tekrarlayan vakalarda voiding sistoüretrografi (VCUG) ile VUR araştırılması gerekebilir.

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu tedavisi

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonlarının tedavisi genellikle idrar testi sonuçlarına göre doğru antibiyotiğin başlanmasını (ve idrar kültürü bakteriyi tanımladıktan sonra dozun ayarlanmasını) ve sıvı takviyesi ile ateş/ağrı kesici ilaçlar gibi destekleyici bakımı içerir. Çocukların çoğu 24-48 saat içinde iyileşir ve çok küçük, çok hasta, susuz kalmış veya böbrek enfeksiyonundan şüpheleniliyorsa acil değerlendirme veya intravenöz antibiyotik tedavisi gerekebilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

“İdrar yolu enfeksiyonu sadece kız çocuklarında görülür.” (Yaygın yanılgı)

Hayır, idrar yolu enfeksiyonları (İYE) sadece kız çocuklarında veya kadınlarda görülmez. Kadınlar anatomik nedenlerle daha yüksek risk altındayken, erkeklerde de özellikle sünnet olmamışlarda ve anatomik anomalisi olanlarda idrar yolu enfeksiyonları görülebilir. (Gerçek)

“İdrar yanarsa kesin idrar yolu enfeksiyonu vardır.” (Yaygın yanılgı)

Hayır, idrar yaparken yanma hissi (dizüri) kesinlikle idrar yolu enfeksiyonunun bir belirtisi değildir. İdrar yolunda bakteri bulunmasına rağmen herhangi bir idrar yolu enfeksiyonu belirtisi göstermemek de mümkündür. Buna asemptomatik bakteriyüri denir ve yaşlılarda veya mesanelerini boşaltmak için kateter kullanan kişilerde daha yaygındır. Yanma hissi vulvit, balanit, deterjan irritasyonu veya yetersiz sıvı alımından da kaynaklanabilir. (Gerçek)

“Belirtiler geçince antibiyotiği kesmek sorun yaratmaz.” (Yaygın yanılgı)

Hayır, idrar yolu enfeksiyonu (İYE) belirtileri geçtikten sonra antibiyotik tedavisini erken bırakmak önemli sorunlara yol açabilir. 24 ila 48 saat içinde kendinizi daha iyi hissetseniz bile, bakteriler genellikle idrar yolunda kalır ve enfeksiyonun daha şiddetli veya dirençli bir şekilde geri dönmesine neden olabilir. Bu yüzden kültür sonucuna göre belirlenen süre eksiksiz uygulanmalıdır. (Gerçek)

“Çocukların idrar yolu enfeksiyonu kendiliğinden geçer, beklenilebilir.” (Yaygın yanılgı)

Hayır, çocuklarda idrar yolu enfeksiyonları (İYE) kendiliğinden iyileşmez ve antibiyotiklerle acil tedavi gerektirir. İdrar yolu enfeksiyonunun tedavi edilmemesi, böbrek hasarı veya skar oluşumu da dâhil olmak üzere ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bu nedenle tanı konulunca tedaviye başlanmalıdır. (Gerçek)

“Kızılcık suyu idrar yolu enfeksiyonunu tedavi eder.” (Yaygın yanılgı)

Kızılcık suyu idrar yolu enfeksiyonunu tedavi edemez. Kızılcıkta bulunan bileşiklerin (A tipi proantosiyanidinler gibi) E. coli bakterilerinin mesaneye yapışmasını engellemeye yardımcı olabileceği ve bunun da özellikle kadınlarda tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarını önleyebileceği ileri sürülmektedir. Ancak araştırmalar, kızılcık suyu veya takviyelerinin aktif bir bakteriyel enfeksiyonu ortadan kaldırabileceğine dair yeterli kanıt bulunmadığını göstermektedir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Doktora başvurulması gereken durumlar

Çocuklarda olası bir idrar yolu enfeksiyonu (İYE) durumunda en kısa sürede bir doktora başvurulmalıdır, çünkü İYE böbreklere yayılabilir ve tedaviye yön vermek için idrar testi/kültürü gereklidir. Özellikle, çocuğunuzda ateş varsa, 2 yaşın altındaysa veya daha ciddi bir enfeksiyon belirtileri gösteriyorsa (örneğin kusma, şiddetli karın ağrısı veya sırt/yan ağrısı, çok hasta veya alışılmadık derecede uykulu görünme, yeterince sıvı tüketmeme/dehidratasyon veya şiddetli ağrı) hemen/acil olarak tıbbi yardım alın. Ayrıca, idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma/acil idrar ihtiyacı, yeni yatak ıslatma veya alt karın ağrısı gibi klasik idrar yolu semptomları varsa, özellikle semptomlar devam ederse veya kötüleşirse, derhal bir doktora başvurun.

Acil servise başvurulması gereken durumlar

Bir çocuk İYE için zaten antibiyotik kullanıyorsa ve semptomlar 24-48 saat içinde iyileşmezse (veya iyileşip sonra kötüleşirse), yeniden değerlendirilmelidir. Sepsis belirtileri (aşırı halsizlik, solunum güçlüğü, çok düşük tansiyon/zayıf tepki) veya morarmış/gri dudaklar varsa ya da bebek beslenemeyecek kadar hastaysa derhal acil servise başvurulmalıdır.

Hangi bölüme başvurulmalı?

Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonları (İYE) için öncelikle çocuk doktoruna başvurulmalıdır. İdrar yolu enfeksiyonu tekrarlayan, şiddetli veya anormal semptomlarla birlikteyse, çocuk üroloji uzmanına veya çocuk nefroloğuna yönlendirme yapılması tavsiye edilir. Yüksek ateş, idrarda kan veya şiddetli ağrı gibi durumlarda çocuk acil servisine yönlendirilmelidir.