Elektronik sigaranın zararları nelerdir? Elektronik sigaranın sağlık üzerindeki etkileri

Son yıllarda dünya genelinde birçok kullanıcı geleneksel tütün sigaraları yerine elektronik sigaraları (e-sigaraları) tercih etmektedir. Elektronik sigaraların çoğu, son derece bağımlılık yapıcı olan; hamile kadınlar, gelişmekte olan fetüsler ve gençler için sağlık riski oluşturan nikotin içerir. Elektronik sigaralar da dâhil olmak üzere hiçbir tütün ürünü güvenli değildir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), elektronik sigaraların uzun vadeli sağlık etkilerinin henüz tam olarak bilinmediğini, ancak zararsız olduğunu kesinlikle doğrulamadığını vurgulamaktadır. Ayrıca, elektronik sigaranın sigara bırakma aracı olarak kullanımını desteklemek için yeterli kanıt bulunmadığını da belirtmektedir.

Elektronik sigara nedir?

Elektronik sigaralar, nikotin, aroma vericiler ve kimyasallar içeren bir sıvıyı ısıtarak solunabilir bir aerosol haline getiren, pille çalışan cihazlardır. Kullanıcı ağızlığa nefes verdiğinde veya bir düğmeye bastığında, pil cihazı çalıştırır. Pil, sıvıyı buharlaştıran bir ısıtma elemanına (atomizör) güç sağlar. Isıtılan sıvı, aerosole (küçük sıvı parçacıkları ve buhar karışımı) dönüşür. Kullanıcı bu aerosolü akciğerlerine solur. Bu sıvı genellikle yüksek miktarda bağımlılık yapıcı nikotin içerir, ancak bazıları nikotinsiz olabilir.

Elektronik sigaranın akciğerler ve solunum sistemi üzerindeki etkileri

Elektronik sigaralar (vape cihazları) nikotin ve diğer kimyasalları aerosol haline getirerek akciğerlere iletir. Buhar sadece "su buharı" olmadığı için solunum yolu dokularını tahriş edebilir ve iltihaplanmaya neden olabilir; bu etkiler özellikle gelişmekte olan akciğerler için endişe verici olabilir, ancak yetişkinler için de önemlidir.

Elektronik sigaraların akciğerlere ve solunum sistemine verebileceği zararlar şu şekilde sıralanabilir:

Solunum yolu tahrişi ve iltihabı

Propilen glikol/bitkisel gliserin, aroma kimyasalları ve yan ürünleri solunum yollarını tahriş edebilir. Bu durum şişmeye ve mukus oluşumuna yol açarak solunum yollarının hava akışını daha az verimli hale getirebilir. Öksürük, boğaz tahrişi, hırıltılı solunum, nefes darlığı gibi belirtiler görülebilir.

Akciğerler ve bağışıklık savunması

Sağlıklı akciğerler bağışıklık hücrelerine ve "mukosiliyer merdivene" (kalıntıları temizlemeye yardımcı olan siliyer hücreler) bağlıdır. Tahriş ve iltihaplanma mukus temizlenmesini engelleyebilir. Bu durum enfeksiyonların daha olası veya daha zor atlatılmasına neden olabilir.

Solunum problemleri

Yapılan çalışmalar, elektronik sigara kullanımını solunum semptomları ve bazı akciğer rahatsızlıkları riskiyle ilişkilendirmiştir.

• Bronşit benzeri belirtiler (öksürük, balgam, solunum yolu iltihabı)
• Astımın kötüleşmesi (bazı kişilerde semptomların ve tetikleyici faktörlerin artması)
• Akciğer fonksiyonları üzerindeki potansiyel etkiler (bazı kullanıcılar için, özellikle sık kullanımda)

Akciğer hasarı riskinde artış

Yaygın olmamakla birlikte, elektronik sigara kullanımı ciddi akciğer hasarı sendromlarıyla ilişkilendirilmiştir.

Elektronik sigara veya buharlaşmaya bağlı akciğer hasarı yani EVALI (E-cigarette or Vaping product use-Associated Lung Injury),  akciğerlerde iltihaplanma ile karakterize, nadir ancak ciddi bir hastalıktır ve genellikle hastaneye yatış gerektirir. Risk, özellikle bazı THC kartuşlarında (ve diğer katkı maddelerinde) bulunan E vitamini asetatı gibi belirli ürün içerikleriyle daha yüksektir.

Isıtmadan kaynaklanan kimyasal/zehirli yan ürünler

Elektronik sigara sıvıları ısıtıldığında, akciğerlerin derinliklerine kadar ulaşabilen reaktif bileşikler ve ince parçacıklar üretebilirler. Oksidatif stres solunum yolu astarına zarar verebilir ve iltihaplanmaya katkıda bulunabilir. Aerosol parçacıkları, birçok tahriş edici maddeden daha derine, solunum yollarının içine kadar ulaşabilir.

Nikotin ve uzun süreli bağımlılığın solunum sağlığına dolaylı etkileri

Nikotin son derece bağımlılık yapıcıdır. Sürekli kullanım, zamanla solunum yollarında tahrişe/iltihaplanmaya yol açabilir ve sigarayı bırakmayı veya zararlı ürünleri kullanmayı bırakmayı zorlaştırabilir.  Türk Toraks Derneği de elektronik sigaranın astım, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) ve bronşit gibi solunum yolu hastalıklarını tetikleyebileceğine dair uyarılarını yayımlamıştır. Özellikle ergenlik döneminde kullanımın, henüz gelişmekte olan akciğer dokusunda kalıcı hasar oluşturabileceği vurgulanmaktadır.

Kardiyovasküler sistem ve nikotin bağımlılığı üzerindeki etkileri

Çoğu elektronik sigaranın içeriğinde nikotin bulunmaktadır. Nikotin; kalp atış hızını ve kan basıncını yükselterek, damar düz kas tonusunu artırarak kardiyovasküler sistemi doğrudan etkiler. 

Nikotin aynı zamanda güçlü bir bağımlılık yapıcıdır. Tek kullanımlık elektronik sigara ürünlerinin bir kısmı, bir paket geleneksel sigaraya eşdeğer ya da daha fazla nikotin içermektedir. Bu durum, özellikle daha önce hiç sigara içmemiş gençlerde nikotin bağımlılığına neden olabilir.

Gençlerde elektronik sigara kullanımı: Özel bir risk grubu

Türkiye’de elektronik sigara kullanımı özellikle 15-24 yaş grubunda belirgin biçimde artmaktadır. Özellikle ergenlik dönemindeki nikotin maruziyeti hafıza, dikkat ve dürtü kontrolüyle ilgili sinir devrelerini olumsuz etkileyebilir.  

Elektronik sigara ile ilgili yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Elektronik sigara dumanı değil buhar çıkarır, bu yüzden zararsızdır." (Yaygın yanılgı)

Elektronik sigaranın ürettiği aerosol, ince partiküller ve çeşitli kimyasal bileşikler akciğer dokusuna ulaşabilir ve iltihaplanmaya neden olabilir. (Gerçek)

"Elektronik sigara sigara bırakmak için etkili bir yöntemdir." (Yaygın yanılgı)

Elektronik sigaralar, tütün yakmadan nikotin sağladıkları için birçok kişi için sigarayı bırakmada bir yöntem olarak benimsenmektedir, ancak nikotin replasman tedavileri ve ilaç destekli yöntemlerin klinik olarak kanıtlanmış seçenekler olduğu unutulmamalıdır.  (Gerçek)

"Nikotin içermeyen elektronik sigara tamamen güvenlidir." (Yaygın yanılgı)

Hayır, nikotinsiz elektronik sigaraların tamamen güvenli olduğu doğru değildir. Nikotinin çıkarılması bağımlılık yapıcı uyarıcıyı ortadan kaldırsa da, giderek artan sayıda araştırma, nikotinsiz (%0 nikotin) elektronik sigaraların özellikle akciğerler ve kardiyovasküler sistem için önemli sağlık riskleri taşıdığını göstermektedir. (Gerçek)

"Pasif maruziyet önemli değildir." (Yaygın yanılgı)

Son yıllarda yapılan çalışmaların kanıtlarına göre, elektronik sigaraya pasif maruz kalmanın "önemsiz" veya zararsız olduğu düşüncesi yanlıştır. Elektronik sigara dumanı genellikle geleneksel sigara dumanından daha az toksik olsa da, sadece "su buharı" değildir ve özellikle çocuklar ve önceden mevcut sağlık sorunları olanlar olmak üzere çevredekilere önemli sağlık riskleri oluşturabilir. (Gerçek)

"Elektronik sigara gençler arasında salgın boyutunda değildir." (Yaygın yanılgı)

Genel olarak, elektronik sigaraların gençler arasında bir salgın olmadığı iddiası yanlış kabul edilmektedir. Dünyada pek çok önemli sağlık kuruluşu ve yapılan araştırmalar, yüksek nikotin bağımlılığı oranları nedeniyle gençler arasında elektronik sigara kullanımını bir salgın veya ciddi bir halk sağlığı krizi olarak ilan etmiştir. (Gerçek)

Ne zaman acile başvurmalısınız?

• Nefes alamama, dinlenme halindeyken zor nefes alma veya birkaç saat içinde solunumda hızlı kötüleşme.
• Göğüs ağrısı
• Kullanımdan sonra kanlı balgam gelmesi
• Yüksek ateş, oksijen satürasyonunun düşmesi, dudaklarda veya parmak uçlarında morarma (siyanoz)
• Eğer bir çocuk sıvı nikotini yutarsa veya cildine temas ederse, derhal acil tıbbi yardım alınmalıdır, çünkü küçük miktarlarda bile ölümcül zehirlenmeye neden olabilir.