Uyku bruksizmi nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Sabahları çene ağrısı, baş ağrısı veya diş hekiminde fark edilen aşınmış diş yüzeyleriyle karşılaşan pek çok kişiye "uyku bruksizmi" teşhisi konabilir. Uyku bruksizmi, uyku sırasında istem dışı olarak dişlerin sıkılması ve/veya gıcırdatılması ile karakterize bir çene kası hareketidir. Genellikle stres, genetik faktörler veya uyku sırasındaki mikro uyarılmalarla ilişkilendirilir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin (AASM) Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflandırması'nın (ICSD-3-TR, 2023) güncel çerçevesinde uyku bruksizmi, uyku ile ilişkili bir çene motor davranışı olarak tanımlanmakta ve tanı, uykuda düzenli veya sık diş gıcırdatma sesi öyküsü ile birlikte belirli klinik bulguların birlikteliğine dayanmaktadır.

Uyku bruksizmi nedir ve nasıl tanı konur?

AASM'nin ICSD-3-TR tanı çerçevesine göre uyku bruksizminin tanısı, uykuda düzenli veya sık diş gıcırdatma sesi bildirimi ile birlikte aşağıdaki klinik bulgulardan bir veya daha fazlasının varlığına dayanır:

• Diş gıcırdatma öyküsüyle uyumlu anormal diş aşınması
• Sabahları geçici çene kası ağrısı veya yorgunluğu
• Şakak bölgesinde baş ağrısı ve/veya uyanma sırasında çene kilitlenmesi.

Altın standart tanı yöntemi polisomnografi (uyku laboratuvarında yapılan kapsamlı uyku çalışması) olsa da, bu yöntemin maliyeti ve teknik gereksinimleri nedeniyle klinik pratikte her zaman uygulanmadığı; tanının çoğunlukla hastanın öyküsü ve klinik muayene bulgularıyla konduğu bildirilmektedir.

Uyku bruksizmi hangi durumlarla ilişkilidir?

Uyku bruksizmi, çoğu zaman izole bir durum olarak görülse de, bazı klinik tablolarla yakından ilişkilidir. Obstrüktif uyku apnesi hastalarında yapılan geniş ölçekli bir polisomnografik çalışmada, uyku bruksizminin bu hasta grubunda oldukça yaygın görüldüğü bildirilmiştir; bu nedenle uyku bruksizmi bulunan hastalarda altta yatan bir uyku apnesi olup olmadığının da değerlendirilmesi önemlidir. Ayrıca bazı antidepresan ilaçların (fluoksetin, fluvoksamin, paroksetin, sertralin gibi) bruksizmi tetikleyebildiği bildirilmiş; bu duruma "antidepresana bağlı bruksizm" adı verilmiştir.

Uyku bruksizmi nasıl tedavi edilir?

Güncel bilimsel literatürde bruksizmin artık her zaman bir "bozukluk" olarak değil, bazen zararsız, bazen zararlı, hatta bazı durumlarda koruyucu olabilen bir çene kası davranışı olarak değerlendirildiği vurgulanmaktadır. Bu nedenle tedavi yaklaşımı, mümkün olduğunca konservatif (koruyucu) olmalıdır. Dişlerde aşınmayı önlemek amacıyla gece kullanılan ağız/oklüzal apareyler (splint) sıklıkla önerilir. Çene veya temporomandibular eklem ağrısı varsa steroid dışı ağrı kesiciler faydalı olabilir. Bilimsel derlemelerde, bruksizmi azaltmak veya çene ağrısını gidermek amacıyla dişlerde kalıcı, geri dönüşü olmayan oklüzal (ısırma düzlemi) değişiklikler yapılmasının önerilmediği açıkça belirtilmektedir; çünkü bruksizmin diş kapanış özellikleriyle ilişkisinin ihmal edilebilir düzeyde olduğu bildirilmektedir.

Çocuklarda uyku bruksizmi genellikle kendi kendini sınırlayan bir durumdur ve bu nedenle çoğunlukla özel bir tedavi gerektirmez; ancak altta yatan risk faktörlerinin (örneğin uyku bozukluğu) değerlendirilmesi ve belirgin diş aşınması varsa diş hekimine yönlendirme önerilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Diş gıcırdatma sesi duyulmuyorsa bruksizm yoktur." (Yaygın yanılgı)

Bazı hastalarda diş gıcırdatma sesi olmadan yalnızca dişlerin sıkılması (klençleme) şeklinde seyreden bruksizm görülebilir; bu durum ses çıkarmayabilir ama yine de aşınma ve kas yorgunluğuna yol açabilir. (Gerçek)

"Bruksizm tedavisinde dişlerin kapanış yapısının düzeltilmesi (oklüzal ayarlama) gereklidir." (Yaygın yanılgı)

Güncel bilimsel derlemeler, bruksizm ile diş kapanış özellikleri arasındaki ilişkinin ihmal edilebilir düzeyde olduğunu ve bu amaçla kalıcı, geri dönüşü olmayan diş müdahalelerinin önerilmediğini vurgulamaktadır. (Gerçek)

"Uyku bruksizmi her zaman stres kaynaklıdır." (Yaygın yanılgı)

Stres ve kaygı diş gıcırdatmayı kötüleştirebilse de, buna neden olan birçok başka faktör de vardır. Bunlar arasında uyku apnesi gibi uyku bozuklukları, genetik faktörler, bazı ilaçlar ve alkol veya kafein tüketimi gibi yaşam tarzı alışkanlıkları yer alır. (Gerçek)

"Çocuklarda görülen bruksizm mutlaka tedavi edilmelidir." (Yaygın yanılgı)

Çocuklarda bruksizm genellikle kendi kendini sınırlayan bir durumdur ve çoğu vakada özel bir tedaviye gerek duyulmaz; asıl önemli olan altta yatan risk faktörlerinin değerlendirilmesidir. (Gerçek)

"Bruksizm tanısı için mutlaka uyku laboratuvarı testi (polisomnografi) gerekir." (Yaygın yanılgı)

Uyku laboratuvarında yapılan gece boyu polisomnografi (PSG), uyku bruksizminin "kesin" tanısı için teknik olarak altın standart olsa da, rutin klinik tanı için kesinlikle gerekli değildir. Vakaların çoğu klinik değerlendirmeler yoluyla etkili bir şekilde teşhis edilir; polisomnografi genellikle başka bir uyku bozukluğu şüphesi varsa değerlendirilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman diş hekimine başvurulmalı?

Diş hekimine başvuru için uygun durumlar:

• Dişlerde belirgin aşınma, kırılma veya hassasiyet, sabahları çene ağrısı veya yorgunluğu, temporomandibular eklem bölgesinde ağrı ya da çene kilitlenmesi fark edilen kişiler diş hekimine (özellikle uyku bruksizmi konusunda deneyimli diş hekimlerine) başvurmalıdır.

Doktora (uyku tıbbı) başvuru için uygun durumlar:

• Bruksizme ek olarak yüksek sesli horlama, uykuda nefes durması, gündüz aşırı uykululuk gibi bulgular eşlik ediyorsa, altta yatan uyku apnesi şüphesiyle uyku tıbbı veya göğüs hastalıkları bölümüne başvurulması önerilir.

Acil servise başvuru gerektiren durumlar:

• Uyku bruksizmi tek başına acil bir durum değildir. Ancak çene ekleminde ani ve şiddetli kilitlenme, çenenin hareket ettirilememesi veya şiddetli, dayanılmaz ağrı gibi durumlar acil değerlendirme gerektirebilir.