Pankreatit nedir, belirtileri ve nedenleri nelerdir?

Pankreas midenin arkasında bulunan ve sindirim enzimleri ile insülin gibi hormonlar üreten hayati bir organdır. Pankreatit ise, sindirim enzimleri üreten pankreas bezinin iltihaplanması durumunu tanımlayan ve şiddetine göre hafif rahatsızlıktan yaşamı tehdit eden ciddi bir tabloya kadar geniş bir yelpazede seyredebilen bir hastalıktır. Ani başlayan ve genellikle kısa sürede düzelen akut pankreatit ile zamanla pankreas dokusunda kalıcı hasara yol açan kronik pankreatit olmak üzere iki ana forma ayrılır. Amerikan Gastroenteroloji Derneği, pankreatit tanısının karakteristik karın ağrısı, kan tahlili bulguları ve gerektiğinde görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konulması gerektiğini belirtmektedir.

Pankreatitin olası nedenleri nelerdir?

Pankreatit, birçok farklı faktöre bağlı olarak gelişebilen bir hastalıktır. Türk Gastroenteroloji Derneği'ne göre, pankreatitin en sık görülen nedenleri şunlardır:

Safra taşları

Akut pankreatitin en sık nedenlerinden biridir; safra kesesindeki taşların pankreas kanalını tıkaması sonucu gelişir

Aşırı alkol tüketimi

Hem akut hem kronik pankreatitin önemli bir nedenidir

Yüksek trigliserit düzeyleri

Ciddi düzeyde yüksek trigliserit değerleri pankreatit riskini artırabilir

Bazı ilaçlar

Belirli ilaç grupları nadir de olsa ilaca bağlı pankreatite yol açabilir

Endoskopik retrograd kolanjiyopankreatografi (ERCP) sonrası

Bu işlem sonrası gelişen pankreatit bilinen bir komplikasyondur

Genetik faktörler

Bazı kalıtsal durumlar kronik pankreatit riskini artırabilir

Otoimmün pankreatit

Bağışıklık sisteminin pankreas dokusuna saldırdığı nadir bir form

Karın travması

Pankreasa yönelik doğrudan darbe veya yaralanmalar

Sigara kullanımı

Özellikle kronik pankreatit gelişiminde ve alevlenmelerinde rol oynayan bir risk faktörüdür

Pankreatit hangi belirtilerle kendini gösterir?

Pankreatitin belirtileri, hastalığın akut veya kronik seyretmesine göre farklılık gösterebilir. Amerikan Gastroenteroloji Derneği'nin kılavuzlarına göre, akut pankreatitte sık görülen belirtiler şunlardır:

• Üst karın bölgesinde, genellikle sırta yayılan şiddetli ağrı
• Bulantı ve kusma
• Ateş
• Karında hassasiyet ve şişkinlik
• Kalp atım hızında artış (taşikardi)
• Şiddetli vakalarda düşük tansiyon

Kronik pankreatitte ise tekrarlayan karın ağrısı atakları, kilo kaybı, yağlı ve kötü kokulu dışkılama (steatore) ve zamanla gelişebilen diyabet gibi bulgular ön plana çıkabilir. Kronik pankreatitte pankreasın sindirim enzimi ve insülin üretimindeki yetersizlik, zamanla malabsorbsiyon ve kan şekeri düzensizliklerine yol açabilir.

Pankreatit teşhisi nasıl konur?

Pankreatit tanısı, karakteristik karın ağrısı öyküsü, fizik muayene ve laboratuvar bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur. Amerikan Gastroenteroloji Derneği'nin kılavuzları, tanı için genellikle şu üç kriterden en az ikisinin karşılanmasını önerir: tipik karın ağrısı, kan amilaz veya lipaz düzeyinin normalin üç katından fazla yükselmesi ve görüntüleme yöntemlerinde pankreatite özgü bulguların saptanması. Değerlendirme sürecinde ayrıca şunlar da yapılabilir:

• Karın ultrasonografisi (safra taşı araştırması için)
• Bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme (şiddet değerlendirmesi ve komplikasyon taraması için)
• Trigliserit ve kalsiyum düzeyi ölçümü
• Karaciğer fonksiyon testleri

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Pankreatit sadece alkol kullananlarda görülür." (Yaygın yanılgı)

Alkol tüketimi hastalığın yaygın nedenlerinden biri olsa da, pankreas iltihaplanmasında safra taşları en sık nedenlerinden biridir ve alkol kullanmayan bireylerde de sıkça görülebilir. (Gerçek)

"Hafif karın ağrısı olan herkeste pankreatit şüphesi olmalıdır." (Yaygın yanılgı)

Pankreatit tanısı, tipik şiddetli ve sırta yayılan karın ağrısı, spesifik kan tahlili yükseklikleri ve görüntüleme bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur; her karın ağrısı pankreatit anlamına gelmez (Gerçek).

"Akut pankreatit geçiren herkeste hastalık kronikleşir." (Yaygın yanılgı)

Vakaların büyük bir çoğunluğunda akut (ani başlangıçlı) atak tedavi edilir ve organ eski sağlığına kavuşur; kronikleşme genellikle tekrarlayan ataklar veya devam eden risk faktörleriyle ilişkilidir. (Gerçek)

"Pankreatit tedavisi sadece ağrı kesici kullanmaktır." (Yaygın yanılgı)

Ağrı, pankreatitin en belirgin belirtilerinden biri olduğu için ağrı yönetimi tedavinin çok önemli bir parçasıdır, ancak bu hastalık genellikle çok yönlü ve hastanede yatmayı gerektiren destekleyici tedaviler ile altta yatan nedenin çözülmesini içerir. (Gerçek)

"Kronik pankreatit yalnızca sindirim sorunlarına yol açar." (Yaygın yanılgı)

Pankreasın hem sindirim enzimleri hem de kan şekerini düzenleyen hormonlar (insülin gibi) üretmesi nedeniyle, kronik pankreatit, zamanla insülin üretiminde de azalmaya yol açarak diyabet gelişimine katkıda bulunabilir; bu nedenle kan şekeri takibi de önemlidir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Pankreatit, özellikle akut formu, çoğu zaman acil değerlendirme gerektiren bir durumdur.

Aşağıdaki durumlarda gastroenteroloji polikliniğine başvuru uygun olabilir:

• Geçmişte pankreatit atağı geçirmiş ve stabil seyreden hastalarda kontrol muayenesi
• Kronik pankreatite bağlı sindirim sorunları veya kilo kaybı şikâyetiyle değerlendirme
• Bilinen yüksek trigliserit veya safra taşı öyküsü olan hastalarda önleyici danışmanlık

Acil servise başvurulması gereken durumlar:

• Ani başlayan, şiddetli ve sırta yayılan üst karın ağrısı
• Şiddetli karın ağrısıyla birlikte sürekli bulantı ve kusma
• Ateş, çarpıntı veya düşük tansiyon gibi sistemik bulguların eşlik etmesi
• Karında belirgin şişkinlik, sertlik veya hassasiyet
• Bilinç bulanıklığı veya genel durumda hızlı bozulma

Amerikan Gastroenteroloji Derneği, akut pankreatitin bazı vakalarda hızla ciddi komplikasyonlara (organ yetmezliği, enfeksiyon gibi) ilerleyebileceğini, bu nedenle şiddetli karın ağrısı bulunan hastaların gecikmeden acil servise başvurması gerektiğini vurgular.