Kabul ve kararlılık terapisi nedir ve nasıl çalışır?

Kabul ve kararlılık terapisi, bireyin zor düşünce ve duygulardan kaçınmak yerine onları kabul ederek değerler doğrultusunda anlamlı bir yaşam sürmesini hedefleyen, üçüncü kuşak bilişsel davranışçı terapi yaklaşımlarından biridir. İngilizce "Acceptance and Commitment Therapy" adının kısaltması olan ACT, aynı zamanda "hareket etmek" anlamına da gelir; bu çift anlam, terapinin özünü yansıtır. 1980'lerde Nevada Üniversitesi'nde profesör olan psikolog Steven C. Hayes tarafından geliştirilmiştir. ACT'ye dönüşen fikirler, Hayes'in kendi deneyimlerinden, özellikle de panik atak geçmişinden ortaya çıkmıştır. Sonunda, kendisinden artık kaçmayacağına, kendini ve deneyimlerini kabul edeceğine yemin etmiştir.

ACT, günümüzde depresyon, anksiyete bozuklukları, kronik ağrı, madde kullanım bozuklukları ve iş yeri refahı dâhil pek çok alanda güçlü bir kanıt tabanına sahiptir. Dünya genelinde yürütülen randomize kontrollü çalışmalar ve meta-analizler ACT'in etkinliğini desteklemektedir. Amerikan Psikoloji Derneği de ACT'yi, birden fazla klinik tablo için ampirik olarak desteklenmiş tedaviler listesinde yer vermektedir.

Kabul ve kararlılık terapisi nedir ve nasıl çalışır?

ACT, düşüncelerin içeriğini düzeltmeye veya değiştirmeye odaklanan geleneksel modellerden uzaklaşır. ACT, olumsuz düşünce ve duyguları önlemeye, kontrol etmeye veya ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, onları doğal tepkiler olarak kabul etmeyi ve kişisel değerlerle uyumlu davranışlara bağlı kalmayı öğretir.

ACT'in kuramsal çerçevesi de ilişkisel çerçeve kuramına (RFT) dayanır. Bu kuram, insan dilinin ve bilişinin nasıl işlediğini açıklar; düşüncelerin gerçekmiş gibi yaşanmasını, yani bilişsel kaynaşmayı, bu çerçevede ele alır. Çerçeve altı temel süreç üzerine kuruludur:

Kabul

Hoş olmayan düşünce ve duyguları değiştirmeye ya da bastırmaya çalışmadan olduğu gibi deneyimlemeyi ifade eder.

Bilişsel ayrışma

Düşüncelerle özdeşleşmek yerine onları yalnızca geçip giden zihinsel olaylar olarak gözlemleme kapasitesidir.

Şimdiki anın farkındalığı

"Burada ve şimdi"ye odaklanmak ve tamamen o ana yoğunlaşmak için farkındalık pratiği yapmak.

Bağlamsal benlik

Düşüncelerle veya hikâyelerle tamamen özdeşleşmek yerine, kendinizi düşünceleri deneyimleyen bir gözlemci olarak görme perspektifi geliştirmek.

Değerler

Hayatınız için bir pusula görevi görecek olan, sizin için gerçekten önemli olan şeyleri (örneğin ilişkiler, kariyer veya kişisel gelişim) belirlemek.

Kararlı eylem

Zor gelse bile, eyleme geçirilebilir hedefler belirlemek ve değerlere dayalı bir yaşam için adımlar atmak.

ACT hangi tablolarda kullanılır?

ACT, transdiagnostik bir terapi olup, geniş bir yelpazedeki zihinsel ve fiziksel sağlık sorunlarına uygulanmaktadır. Sıklıkla aşağıdaki klinik durumlar için kullanılır:

• Kaygı ve depresyon
• Stres, tükenmişlik ve ilişki sorunları
• Kronik ağrı ve hastalık yönetimi
• Madde kullanım bozuklukları
• Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB)

Depresyon ve tekrarlayan depresyonda ACT, uzun vadeli nüksleri önlemede güçlü sonuçlar ortaya koymaktadır. Kaygı bozukluklarında yaygın kaygı bozukluğu, sosyal kaygı ve panik bozukluğunda etkinliği gösterilmiştir. Kronik ağrı yönetiminde ACT, ağrıyı tamamen ortadan kaldırmak yerine ağrıyla birlikte anlamlı bir yaşam sürdürmeyi hedefler; bu yaklaşım fiziksel işlevselliği ve yaşam kalitesini anlamlı biçimde artırmaktadır. Kronik hastalık uyumunda kanser, diyabet ve inflamatuvar bağırsak hastalığı gibi tablolarda hastalıkla yaşamayı anlamlandırma sürecinde ACT önemli bir yer tutmaktadır.  Obsesif kompulsif bozuklukta (OKB) maruz bırakma ve yanıt engelleme tedavisiyle birlikte ACT ilkeleri kullanılmaktadır. Madde kullanım bozukluklarında dürtüleri bastırmak yerine kabul etmek ve değerler doğrultusunda davranmak nüksü azaltmada etkili bulunmuştur. Travma sonrası stres bozukluğunda kaçınma örüntülerini azaltmada ACT temelli müdahaleler uygulanmaktadır. İş yeri refahı ve tükenmişlikte giderek artan kanıtlarla desteklenmektedir.

ACT ile bilişsel davranışçı terapi arasındaki fark nedir?

ACT, geleneksel Bilişsel Davranışçı Terapi'den (BDT) evrimleşmiş olsa da sorunlara farklı yaklaşımlar sergilerler:

• Geleneksel bilişsel davranışçı terapi işlevsel olmayan düşünceleri tanımlamayı ve yeniden yapılandırmayı hedefler; düşüncenin içeriğini değiştirmeye odaklanır.
• ACT ise düşüncenin içeriğini değiştirmek yerine onunla kurulan ilişkiyi dönüştürür. "Bu düşünce doğru mu yanlış mı?" sorusu yerine "Bu düşünceye inanmak beni değerlerim doğrultusunda yaşamaktan alıkoyuyor mu?" sorusu sorulur.
• ACT ayrıca geleneksel BDT'den farklı olarak farkındalık pratiklerini, metafor kullanımını ve deneyimsel egzersizleri merkeze alır. Her iki yaklaşım tamamlayıcı özellikler taşır; bazı terapistler her iki modeli bir arada kullanır.

ACT seansları nasıl işler?

Kabul ve Kararlılık Terapisi'nde (ACT), seansların odak noktası düşünceleri ve duyguları "düzeltmeye" veya ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, davranış kalıplarını bağlam içinde anlamaktır. ACT seanslarında sözel tartışmanın yanı sıra deneyimsel egzersizler, metaforlar ve farkındalık pratikleri yoğun biçimde kullanılır. Bazı yaygın ACT egzersizleri ve metaforları şunlardır.

Yaprak metaforu, düşünceleri akarsudaki yapraklar gibi gözlemlemeyi; onları tutmaya ya da itmek zorunda kalmadan geçip gitmelerini izlemeyi simgeler. Gözlemci benlik egzersizinde kişi, düşünce ve duygularının geçtiği sabit bir gözlem noktasına yönlendirilir. Değer belirleme çalışmalarında hayatın farklı alanlarında gerçekten önem verilen yönler somutlaştırılır. Maruz bırakma egzersizleri değerler doğrultusunda kaçınılan durumlarla yüzleşmeyi destekler.

ACT genellikle bireysel terapi formatında uygulanmakla birlikte grup formatı ve kısa süreli müdahale programları da geliştirilmiştir. Seans sayısı klinik tabloya göre 8 ile 20 arasında değişebilir.

Farkındalık ile ACT ilişkisi

ACT'in altı temel sürecinden ikisi, şimdiki ana temas ve bağlamsal benlik, farkındalık pratikleriyle doğrudan örtüşür. Bununla birlikte ACT farkındalığı bir amaç olarak değil, değerler doğrultusunda harekete geçmeyi kolaylaştıran bir araç olarak konumlandırır. Bu yönüyle farkındalık temelli bilişsel terapiden (MBCT) ayrılır; MBCT ağırlıklı olarak depresyon nüksünü önlemeye odaklanırken ACT daha geniş bir uygulama alanını kapsar.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"ACT olumsuz düşünceleri kabul etmek ve onlarla yaşamaya razı olmak demektir." (Yaygın yanılgı)

Hayır, ACT'de kabul, pasif bir teslimiyet veya vazgeçme anlamına gelmez. Olumsuz düşüncelere boyun eğmek yerine kabulü; içsel deneyimlerinizi her zaman kontrol edemeyeceğiniz gerçeğiyle aktif olarak barışmak ve enerjinizi sizin için en önemli olan şeylere odaklamanıza olanak sağlamak olarak tanımlar. (Gerçek)

"ACT'de düşünceler hiç sorgulanmaz." (Yaygın yanılgı)

Hayır, ACT'de fikirler sürekli olarak sorgulanır. Ancak, düşüncelerinizin "doğru" mu yoksa "yanlış" mı olduğunu tartışmak yerine; size düşüncelerinizi ne kadar faydalı oldukları temelinde incelemeyi öğretir. (Gerçek)

"ACT yalnızca hafif psikolojik sorunlar için uygundur." (Yaygın yanılgı)

Hayır, Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) sadece hafif psikolojik sorunlar için uygun değildir. Bu, majör depresyon, travma (TSSB), obsesif-kompulsif bozukluk (OKB), madde kullanım bozuklukları ve psikoz dahil olmak üzere çok çeşitli ciddi klinik ve tıbbi durumların tedavisinde etkili bir şekilde kullanılan, kanıta dayalı, transdiagnostik bir yaklaşımdır. (Gerçek)

"Farkındalık meditasyonu yapabilenler ACT'ten daha fazla yararlanır." (Yaygın yanılgı)

Evet, düzenli olarak farkındalık veya meditasyon pratiği yapan kişiler, düşüncelerini yargılamadan gözlemlemeye zaten aşina oldukları için ACT'ye daha hızlı uyum sağlama eğilimindedirler. Bu temel beceri, ACT'nin temel kavramları olan duygusal ayrışma ve kabullenme gibi konuları kavrama yeteneklerini önemli ölçüde hızlandırır. (Gerçek)

"ACT geçmişi hiç ele almaz." (Yaygın yanılgı)

Hayır, ACT geçmişi göz ardı etmez. Temel odağı şimdiki anda farkındalık ve uygulanabilir davranışlar geliştirmek olsa da, şu anda neden takılıp kaldığınızı anlamak için, travma çalışmaları bu süreçte doğal olarak yer bulabilir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda psikiyatri veya klinik psikoloji birimine başvurulması önerilir:

• Kronik anksiyete, depresyon veya tekrarlayan duygu durum sorunlarının günlük işlevselliği bozması
• Kronik ağrı veya uzun süreli tıbbi hastalıkla başa çıkmada belirgin güçlük yaşanması
• Madde kullanımı veya işlevsel olmayan başa çıkma stratejilerinin yaşam kalitesini olumsuz etkilemesi
• Standart tedavilere yanıt vermeyen tablolarda ACT dahil üçüncü kuşak terapi seçeneklerini değerlendirmek

Acil servise yönlendirilmesi gereken durumlar:

• Aktif intihar düşüncesi veya kendine zarar verme davranışı
• Psikotik belirti ya da ağır dissosiyatif tablonun eşlik etmesi
• Madde kullanımına bağlı akut yoksunluk ya da intoksikasyon