Orşit nedir? Nedenleri, belirtileri teşhis ve tedavisi…

Orşit, testislerden birinin veya her ikisinin iltihaplanmasıdır. Çoğunlukla viral enfeksiyonlara, özellikle kabakulak virüsüne bağlı gelişir. Bakteriyel orşit ise genellikle epididim adı verilen testisin arkasındaki yapının enfeksiyonunun testise yayılmasıyla ortaya çıkar ve bu tabloya epididimo-orşit denir. Orşit; testiste ağrı, şişlik ve hassasiyet yapabilir. Ancak ani başlayan testis ağrısı her zaman orşit kabul edilmemelidir. Testis torsiyonu, yani testisin kendi damarları etrafında dönmesi, acil cerrahi gerektiren ve gecikirse testisin kaybedilmesine yol açabilen bir durumdur.

Orşit belirtileri

Orşit belirtileri birkaç saat veya gün içinde gelişebilir. Sık görülen bulgular şunlardır:

• Tek veya iki testiste ağrı
• Testiste veya skrotumda şişlik
• Testislerde hassasiyet ve ağırlık hissi
• Skrotum cildinde kızarıklık veya ısı artışı
• Ateş ve titreme
• Bulantı veya kusma
• Halsizlik ve kas ağrısı
• İdrar yaparken yanma
• Sık idrara çıkma
• Penis ucundan akıntı
• Cinsel ilişki sırasında ağrı
• Kasık veya alt karın bölgesine yayılan ağrı

Kabakulak orşitinde kulak önünde veya çene altında tükürük bezi şişliği, ateş, baş ağrısı ve kas ağrıları görülebilir. Orşit, kabakulak başladıktan yaklaşık dört-yedi gün sonra gelişebilir; ancak tükürük bezlerinde belirgin şişlik olmadan da ortaya çıkabilir.

Orşit neden olur?

Viral enfeksiyonlar

İzole orşitin en sık nedeni virüslerdir. Kabakulak virüsü başta olmak üzere bazı viral enfeksiyonlar testis dokusunda iltihaba neden olabilir. Kabakulak aşısı olmayan veya hastalığı geçirmemiş erişkin erkeklerde risk daha yüksek olabilir. Viral orşitte antibiyotikler etkili değildir. Tedavi genellikle dinlenme, ağrı ve ateş kontrolü, skrotumu destekleme ve soğuk uygulama gibi destekleyici yöntemlere dayanır.

Bakteriyel enfeksiyonlar

Bakteriyel orşit çoğunlukla epididim iltihabının testise yayılması sonucunda oluşur. Etkenler yaşa, cinsel aktiviteye ve idrar yollarındaki sorunlara göre değişebilir. Genç ve cinsel olarak aktif erkeklerde klamidya ve gonore gibi cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar önemlidir. Daha ileri yaşlarda veya prostat, mesane ve idrar yolu sorunları olan kişilerde bağırsak kökenli bakteriler, özellikle E. coli, daha sık rol oynayabilir.

Diğer nedenler

Daha nadiren travma, idrar yollarına uygulanan işlemler, bazı sistemik enfeksiyonlar veya bağışıklık sistemini etkileyen hastalıklar testiste iltihap benzeri bulgulara yol açabilir. Testiste şişlik her zaman enfeksiyon anlamına gelmez. Tümör, varikosel, hidrosel, kasık fıtığı veya testis torsiyonu gibi durumlar da değerlendirilmelidir.

Orşit ile epididimit arasındaki fark

Epididimit, testisin arkasında sperm taşıyan epididim adlı yapının iltihaplanmasıdır. Orşit testis dokusunu etkiler. İki durum birlikte olduğunda epididimo-orşit adı kullanılır.

Epididimit ve epididimo-orşitte ağrı çoğu zaman daha yavaş gelişebilir; idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma veya akıntı eşlik edebilir. Orşitte ise testisin kendisinde ağrı ve şişlik daha belirgindir.

Ancak belirtiler birbirine benzeyebilir. Testis torsiyonu gibi acil durumlar dışlanmadan antibiyotik başlanmamalı veya yalnızca evde tedavi denenmemelidir.

Orşit nasıl teşhis edilir?

Tanı için üroloji uzmanı öncelikle ağrının başlangıç zamanını, şiddetini, travma olup olmadığını, cinsel öyküyü, idrar yakınmalarını ve kabakulakla temas durumunu değerlendirir.

İncelemelerde şu yöntemler kullanılabilir:

• Skrotum ve testislerin fizik muayenesi
• İdrar tahlili ve idrar kültürü
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon testleri
• Kan testleri
• Kabakulak veya diğer viral enfeksiyonlara yönelik testler
• Doppler ultrasonografi

Doppler ultrasonografi testislerin kanlanmasını ve çevre dokuları gösterir. Testis torsiyonunda kan akımı azalabilir veya kaybolabilir. Ani başlayan şiddetli testis ağrısında görüntüleme için gecikmek yerine üroloji değerlendirmesi önceliklidir.

Orşit tedavisi

Tedavi altta yatan nedene göre belirlenir.

Viral orşit tedavisi

Viral orşitte antibiyotik kullanılmaz. Destekleyici tedaviler şunları içerebilir:

• Dinlenme
• Testisi destekleyen iç çamaşırı veya skrotal destek
• Havluya sarılmış soğuk kompres
• Doktorun uygun gördüğü ağrı kesici ve ateş düşürücüler
• Yeterli sıvı alımı
• Ağrı geçene kadar cinsel aktiviteye ve ağır egzersize ara verme

Soğuk uygulama doğrudan cilde yapılmamalı ve uzun süre kesintisiz uygulanmamalıdır. İbuprofen veya benzeri ilaçlar böbrek hastalığı, mide ülseri, kan sulandırıcı kullanımı veya bazı kalp hastalıkları olan kişilerde uygun olmayabilir; ağrı kesici seçimi doktor veya eczacıya danışılmalıdır.

Bakteriyel orşit tedavisi

Bakteriyel enfeksiyonda uygun antibiyotik tedavisi gerekir. Antibiyotiğin seçimi yaş, cinsel yolla bulaşan enfeksiyon ihtimali, idrar kültürü, yerel direnç durumu ve eşlik eden hastalıklara göre yapılır. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon şüphesi varsa hasta ve uygun durumlarda cinsel partneri değerlendirilip tedavi edilmelidir. Tedavi tamamlanana ve doktor enfeksiyonun kontrol altında olduğunu söyleyene kadar cinsel ilişkiden kaçınmak gerekir. Antibiyotik reçete edilmeden kendi kendine başlanmamalı ve belirtiler azalınca yarıda bırakılmamalıdır.

Orşit kısırlığa neden olur mu?

Tek taraflı ve hafif orşit çoğu kişide kalıcı kısırlığa yol açmaz. Ancak kabakulak orşiti veya iki testisi birden etkileyen ağır enfeksiyonlar, testis dokusunda küçülmeye ve sperm üretiminde azalmaya neden olabilir.

Kısırlık riski; enfeksiyonun iki taraflı olup olmamasına, testis hasarının şiddetine ve altta yatan nedene göre değişir. Orşit sonrası testiste küçülme, devam eden ağrı veya çocuk sahibi olma konusunda sorun varsa üroloji uzmanı sperm analizi ve hormon testleri planlayabilir.

Orşitte ne zaman acile gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda testis torsiyonu veya ağır enfeksiyon ihtimali nedeniyle hemen acil servise başvurulmalıdır:

• Aniden başlayan şiddetli tek taraflı testis ağrısı
• Ağrıyla birlikte bulantı veya kusma
• Testisin normalden yukarıda durması
• Skrotumda hızla gelişen şişlik ve kızarıklık
• Travma sonrasında geçmeyen şiddetli ağrı
• Yüksek ateş, titreme ve genel durum bozukluğu
• İdrar yapamama
• Ağrıya eşlik eden bayılma veya ciddi halsizlik

NHS klinik rehberlerinde, genç bir erkekte ani başlayan ağrılı ve şiş testisin testis torsiyonu kabul edilerek acil üroloji değerlendirmesine yönlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Torsiyon cerrahi bir acildir; zaman kaybetmeden 112 aranmalı veya en yakın acil servise gidilmelidir.

Orşitten korunma

Korunma için şu noktalara dikkat edilebilir:

• Kabakulak-kızamık-kızamıkçık aşılarının güncel olması
• Cinsel ilişkide kondom kullanılması
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riskinde düzenli test yaptırılması
• İdrar yolu ve prostat enfeksiyonlarının tedavi edilmesi
• İdrar yolu işlemleri sonrası gelişen belirtilerin önemsenmesi
• Testis travmalarında gecikmeden değerlendirme alınması

Kabakulak şüphesi olan kişi, özellikle aşısızsa veya kabakulakla temas ettiyse sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Kabakulak bulaşıcı olabileceği için yakın temas ve ortak eşya kullanımı konusunda sağlık ekibinin önerilerine uyulmalıdır.