Retansiyon kisti: Belirtileri, nedenleri ve tedavi yöntemleri
Retansiyon kisti, salgı bezlerinin salgı kanallarının tıkanması sonucu salgıların içeride hapsolmasıyla oluşan, genellikle belirti vermeyen, iyi huylu, sıvı dolu bir kesedir. Vücudun pek çok farklı bölgesinde görülebilen bu kistler; ağız mukozası, sinüsler, over, meme, böbrek ve cilt gibi alanlarda ortaya çıkabilir. Çoğunlukla ağrısız seyreder ve rastlantısal olarak fark edilir. Erken dönemde doğru tanı konulması gereksiz kaygıyı önlemek ve gerektiğinde zamanında müdahale edebilmek açısından büyük önem taşır.
Retansiyon kisti nedir ve nasıl oluşur?
Retansiyon kisti, bir bez veya kanalın tıkanması sonucu salgıların normal şekilde boşalamaması ve birikmesiyle oluşan küçük, sıvı dolu bir kesedir. Bu durum ağız/dişler, sinüsler, böbrek veya meme gibi yerlerde meydana gelebilir ve birçok retansiyon kisti iyi huyludur, ancak ne anlama geldiği bulunduğu yere ve belirtilerinize bağlıdır. Oluşum mekanizması lokalizasyona göre farklılık gösterse de temel süreç hep aynıdır: bez kanalı tıkanır, salgı birikir, kist gelişir.
Tıkanmaya yol açan başlıca nedenler şunlardır:
- Kronik inflamasyon ve enfeksiyon
- Travma veya yaralanma
- Bez kanalında anatomik darlık
- Yoğun mukus üretimi
- Hormonal değişiklikler
- Skara bağlı kanal obliterasyonu
Retansiyon kistinin görüldüğü bölgeler ve özellikleri
Retansiyon kisti, bir bez veya kanal tıkandığında ve sıvı normal şekilde boşalamadığı için biriktiğinde oluşan, iyi huylu, sıvı dolu bir kesedir. Ağız (genellikle küçük tükürük kanalı tıkanıklığından kaynaklanan küçük bir şişlik), sinüsler (mukus retansiyon kistleri, genellikle BT'de tesadüfen bulunur ve genellikle iyi tanımlanmış ve kubbe şeklindedir) ve böbrek (genellikle görüntülemede basit bir sıvı yoğunluklu kist olarak görülür) gibi kanal kaplı diğer bölgelerin yanı sıra farklı yerlerde ortaya çıkabilirler. Çoğu durumda görüntülemede düzgün ve iyi sınırlanmış görünürler, genellikle hiçbir belirtiye neden olmazlar ve boyutlarına/yerlerine ve semptomlarla veya iltihaplanmayla bağlantılı olup olmadıklarına göre tedavi edilirler.
Retansiyon kistinin belirtileri
Retansiyon kistinin belirtileri, bulunduğu yere ve büyüklüğüne bağlı olarak büyük ölçüde değişir; birçoğu hiçbir belirti göstermez ve görüntüleme yöntemleriyle tesadüfen tespit edilir. Genel bulgular şunlardır:
- Etkilenen bölgede ağrısız şişlik veya dolgunluk hissi
- Bölgeye bağlı fonksiyon değişikliği (sinüs tıkanıklığı, yutma güçlüğü, ağrılı adet gibi)
- Enfeksiyon geliştiğinde ağrı, kızarıklık ve ısı artışı
- Rüptür durumunda ani ağrı ve sıvı akışı
- Sinüs retansiyon kistlerinde yüz ağrısı ve dolgunluk, over kistlerinde kasık ağrısı ve şişkinlik, ağız içi kistlerde ise çiğneme ve konuşmada zorluk öne çıkan şikâyetler arasındadır.
Tanı süreci
Retansiyon kisti tanısı klinik muayene ile başlar; kesin tanı ve lokalizasyon belirlenmesi için görüntüleme yöntemlerine başvurulur:
Ultrasonografi
Over, meme ve yumuşak doku kistlerinde birinci basamak görüntüleme yöntemidir.
Bilgisayarlı tomografi (BT)
Sinüs kistlerinde ve böbrek kistlerinde yaygın kullanılır.
Manyetik rezonans görüntüleme (MRI)
Kompleks kistlerin değerlendirilmesinde ve malign kitlelerden ayırımda tercih edilir.
İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB)
Malignite şüphesi taşıyan olgularda kist içeriğinin histopatolojik incelemesi amacıyla uygulanır.
Avrupa Radyoloji Derneği (ESR) kılavuzları, böbrek kistlerinin sınıflandırılmasında Bosniak sisteminin kullanılmasını önermektedir. Bu sistem, kistin görüntüleme özelliklerine göre takip ya da cerrahi kararını yönlendirmede klinisyene önemli bir çerçeve sunmaktadır.
Tedavi yaklaşımları
Takip
Asemptomatik, küçük boyutlu ve iyi huylu görünümlü retansiyon kistlerinde aktif takip tercih edilir. Over kistlerinin büyük çoğunluğu menstrüel siklus içinde kendiliğinden çözülür.
Medikal tedavi
Enfeksiyona bağlı inflamasyon durumunda antibiyotik tedavisi uygulanabilir. Hormonal kaynaklı over kistlerinde oral kontraseptifler bazı olgularda kullanılabilir; ancak bu yaklaşımın kist gerilemesindeki etkinliği tartışmalıdır.
Cerrahi
Semptom veren, büyüyen veya malignite şüphesi taşıyan kistlerde tercih edilen kesin tedavi yöntemidir. Ağız içi mukozal kistlerde marsupiyelizasyon ya da tam eksizyon uygulanır. Over kistlerinde laparoskopik kistektomi standart yaklaşımdır.
Aspirasyon
Bazı kist tiplerinde içeriğin boşaltılması semptom rahatlaması sağlayabilir; ancak nüks riski yüksek olduğundan genellikle geçici bir çözümdür.
Yaygın yanılgılar ve gerçekler
"Her kist kanserli olabilir." (Yaygın yanılgı)
Retansiyon kistleri genellikle bir bezin tıkanması ve sıvı birikmesi sonucu oluşan, iyi huylu, sıvı dolu keseler olarak tanımlanır. Büyük çoğunluğu malignitesiyle ilişkili değildir. Ancak görüntüleme özellikleri şüpheli olan kistlerde biyopsi ile kesin değerlendirme yapılması gerekir. (Gerçek)
"Kistler her zaman ameliyatla alınmalıdır." (Yaygın yanılgı)
Hayır, kistlerin her zaman cerrahi olarak çıkarılması gerekmez. Birçok kist iyi huyludur (kanserli değildir), zararsızdır ve belirti vermez; bu da genellikle kendi haline bırakılabilecekleri veya "izlenebilecekleri" anlamına gelir. Cerrahi yalnızca semptom veren, büyüyen veya şüpheli olgularda önerilir. (Gerçek)
"Kistler kendiliğinden geçmez." (Yaygın yanılgı)
Bazı küçük kistler nadiren de olsa kendiliğinden küçülebilir veya kaybolabilir. Özellikle over foliküler kistleri ve bazı sinüs kistleri, altta yatan neden ortadan kalktığında kendiliğinden gerileyebilir. Çoğu cilt kisti (epidermoid veya sebase kistler gibi) tedavi edilmeden geçmez. (Gerçek)
"Kist ağrı vermiyorsa tehlikeli değildir." (Yaygın yanılgı)
Ağrısız kistler genellikle iyi huyludur ve çoğunlukla tehlikeli değildir. Ancak yine de "zararsız" olduğu anlamına gelmez. Pek çok malign kist de başlangıçta ağrısız seyreder. Genellikle belirti vermeseler de, tedavi edilmezlerse enfeksiyon kapabilir, büyüyebilir veya patlayabilirler. Mutlaka görüntüleme ve klinik değerlendirme yapılmalıdır. (Gerçek)
"Retansiyon kistleri yalnızca yetişkinlerde görülür." (Yaygın yanılgı)
Ağız içi mukozal kistler ve bazı sinüs kistleri çocuklarda da sık görülmektedir. Çocuklarda ağız içinde şişlik fark edildiğinde pediatrik diş hekimi veya KBB uzmanına başvurulması önerilir. (Gerçek)
Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?
İlgili uzmana başvurulması gereken durumlar:
- Ağız içi, boyun veya ciltte fark edilen yeni şişlik
- Görüntüleme tetkiklerinde rastlantısal saptanan kist için değerlendirme
- Bilinen kistin boyutunda artış veya yeni semptom gelişimi
- Over kistine eşlik eden düzensiz adet veya pelvik ağrı
Aile hekimi veya ilgili uzmana yönlendirilmesi gereken durumlar:
- Asemptomatik sinüs kistleri için periyodik görüntüleme takibi
- Meme kistlerinin mamografi veya ultrasonografi kontrolü
- Böbrek kistlerinin Bosniak sınıflamasına göre radyolojik takibi
Acil servise başvurulması gereken durumlar:
- Over kistine bağlı torsiyon (kist sapının dönmesi) durumunda ani başlayan şiddetli pelvik ağrı, bulantı ve kusma ortaya çıkabilir; bu tablo acil cerrahi gerektirir. Rüptüre over kisti de karın içi kanama nedeniyle acil değerlendirme gerektiren bir durumdur. Ağız veya boyun bölgesinde hızla büyüyen, yutmayı ya da solunumu zorlaştıran şişlikler de acil başvuru endikasyonları arasındadır.
