Guatr: Nedenleri, türleri ve tedavi yöntemleri

Tiroid, boyunda bulunan ve hormon üreten küçük bir bezdir. Guatr, tiroidin anormal şekilde büyümesine neden olan bir durumun varlığını gösterir. Dünya genelinde guatrın en yaygın nedeni, beslenmede iyot eksikliğidir, ancak otoimmün hastalıklar veya tiroid nodülleri gibi farklı nedenlerle gelişebilir. Guatr, çok fazla hormon üreten (hipertiroidizm), çok az hormon üreten (hipotiroidizm) veya doğru miktarda hormon üreten (ötiroidizm) bir bezde de görülebilir. Bazı kişilerde guatr neredeyse fark edilmezken, diğerlerinde boyunda belirgin ve görünür bir kitle olarak kendini gösterebilir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), guatrın dünya genelinde en yaygın endokrin bezi hastalıklarından biri olduğunu ve özellikle iyot alımının yetersiz olduğu bölgelerde endemik bir sorun olmaya devam ettiğini bildirmektedir.

Guatrın türleri

Guatr, tiroid fonksiyonu ve yapısal özelliklerine göre farklı biçimlerde sınıflandırılır.

Diffüz guatr

Tiroid bezinin nodül (yumru) olmaksızın homojen ve düzgün bir şekilde büyümesidir. Genellikle tiroidin aşırı çalışmasına (hipertiroidi) neden olan Graves hastalığı ve iyot eksikliğinden kaynaklanır. Belirtiler arasında boyunda şişlik, yutkunma güçlüğü ve hipertiroidi varsa çarpıntı, kilo kaybı ve terleme yer alır.

Nodüler guatr

Tiroid bezinin büyümesiyle birlikte içinde "nodül" adı verilen bir veya birden fazla yumru (kitle) oluşması durumudur. Genellikle iyot eksikliğine bağlı gelişen bu durum, çoğunlukla iyi huyludur ancak büyüdüklerinde yutma/nefes alma güçlüğü veya ses kısıklığı yapabilirler. Her nodül malignite açısından değerlendirilmelidir.

Toksik guatr

Toksik guatr, tiroid bezinin aşırı miktarda tiroid hormonu (T3, T4) üreterek hipertiroidizme neden olduğu, bezin büyümesi veya nodül gelişimi ile seyreden bir durumdur. Graves hastalığı (yaygın büyüme) ve Toksik Multinodüler Guatr (birden fazla otonom nodül) iki ana türüdür. Belirtiler arasında kalp çarpıntısı, kilo kaybı, sinirlilik ve titreme yer alır.

Hipotiroid guatr

Tiroid bezinin az çalışmasından (hipotiroidizm) kaynaklanır. Hashimoto tiroiditi gibi otoimmün hastalıklarda tiroid bezi yeterli hormon üretemez; bu durum TSH artışına ve bezin büyümesine yol açar. Belirtiler arasında boyunda şişlik, gerginlik, ses kısıklığı ve yorgunluk ve kilo alma gibi hipotiroidizm belirtileri bulunur.

Endemik guatr

Belirli bir coğrafi bölgedeki nüfusun %5'inden fazlasında görülen, genellikle iyot eksikliğine bağlı tiroid bezi büyümesidir. Temel nedeni besinlerdeki iyot yetersizliğidir, bu da tiroidi büyümeye zorlar. Genellikle nodüler yapıya dönüşebilir ve ağır vakalarda kretenizm gibi iyot eksikliği hastalıklarına yol açabilir.

Guatrın nedenleri

Guatr çeşitli nedenlerden dolayı gelişir, bunlar arasında şunlar yer alır:

İyot eksikliği

Dünya genelinde en yaygın nedendir, ancak iyotlu tuz kullanımının yaygınlaşması nedeniyle Türkiye'de iyot eksikliğine bağlı guatr oranları belirgin biçimde azalmıştır.

Otoimmün hastalıklar

Graves hastalığı ve Hashimoto tiroiditi, tiroid bezinin aşırı veya yetersiz çalışmasına neden olarak tiroid bezinin büyümesine yol açabilir.

Tiroid nodülleri

Tiroid içindeki iyi huylu kitleler, lokalize büyümelere yol açarak multinodüler guatr oluşumuna neden olabilir.

İlaçlar, iltihaplanma, enfeksiyonlar

Bazı ilaçlar, radyasyona maruz kalma veya tiroidit de katkıda bulunabilir.

Diğer risk faktörleri arasında ailede tiroid hastalığı öyküsü, baş ve boyun bölgesine daha önce uygulanan radyasyon tedavisi ve daha nadir olarak gebelik veya kalıtsal durumlar yer almaktadır.

Guatrın belirtileri

Küçük guatrlar çoğunlukla belirti vermez ve rutin muayene ya da görüntüleme sırasında tesadüfen saptanır. Bez büyüdükçe şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Boynun alt kısmında belirgin şişlik.
• Boğazda gerginlik, doluluk veya basınç hissi.
• Yutma veya nefes almada zorluk
• Sürekli öksürük veya ses kısıklığı
• Ses tonunda değişiklik
• Boyun damarlarında şişme
• Kolları kaldırırken baş dönmesi

Belirtilerin şiddeti ve türü, guatrın büyüklüğüne ve altta yatan tiroid fonksiyon bozukluğunun (hipotiroidizm veya hipertiroidizm) eşlik edip etmemesine bağlıdır. Tiroid fonksiyon bozukluğu eşlik ediyorsa hipertiroidizme özgü çarpıntı, sinirlilik, kilo kaybı ve terleme ya da hipotiroidizme özgü halsizlik, kilo artışı, kabızlık ve soğuğa aşırı duyarlılık gibi belirtiler de tabloya eklenir.

Tanı süreci

Guatr teşhisi genellikle bir doktor tarafından yapılan fiziksel muayene ile başlar. Bunu genellikle şu adımlar izler:

• Tiroid hormonu seviyelerini kontrol etmek için yapılan kan testleri
• Nodüllerin boyutunu, yapısını ve varlığını değerlendirmek için ultrason görüntüleme
• Şüpheli nodüller bulunursa ince iğne aspirasyon biyopsisi
• Bireysel bulgulara ve semptomlara bağlı olarak önerilen ek görüntüleme veya testler

Tedavi yaklaşımları

Guatr tedavisi büyümenin nedenine, tiroid fonksiyon durumuna ve bezin boyutuna göre bireyselleştirilir. Tiroid fonksiyonunu veya yapısını etkilemeyen küçük, asemptomatik guatrlar sadece gözlem ve düzenli izleme gerektirebilir. Bununla birlikte, rahatsızlığa neden olan, yakındaki yapılara baskı yapan veya kozmetik açıdan endişe verici olan guatrlar genellikle tedavi gerektirir. Tedavi yöntemleri arasında şunlar yer alır:

• Altta yatan hormonal dengesizlikleri gidermeye yönelik ilaçlar
• Büyük, solunum veya yutma sorunlarına neden olan, hipertiroidi, nodüller veya tiroid kanseri durumlarında guatrların cerrahi olarak çıkarılması (tiroidektomi)
• Bazı iyi huylu nodüller için radyofrekans ablasyonu
• Birçok hasta için, özellikle ameliyat için uygun olmayan veya ameliyat olmak istemeyenler için tiroid arter embolizasyonu (TAE) tercih edilebilir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Guatr olan herkes ameliyat olmalıdır." (Yaygın yanılgı)

Hayır, guatrı olan herkesin ameliyat olmasına gerek yoktur. Guatr büyümesi nefes alma ve/veya yutma sorunlarına neden oluyorsa, kötü huylu tümör riski veya ilaç tedavisine yanıt vermeyen aşırı aktif guatrlar gibi önemli semptomların olduğu durumlarda ameliyat önerilebilir. Küçük, asemptomatik guatrlar da genellikle aktif izleme tercih edilir. (Gerçek)

"Tiroid nodülü demek kanser demektir." (Yaygın yanılgı)

Hayır, tiroid nodülü kanser olduğunuz anlamına gelmez. Tiroid nodüllerinin büyük çoğunluğu iyi huyludur (kanserli değildir). Çok yaygın olmalarına rağmen, sadece küçük bir kısmı (yaklaşık %5-15) kötü huylu olarak bulunur.  (Gerçek)

"Guatr yalnızca iyot eksikliğinden kaynaklanır." (Yaygın yanılgı)

Hayır, guatr sadece iyot eksikliğinden kaynaklanmaz. Dünya genelinde en yaygın neden iyot eksikliği olsa da guatr (tiroid bezinin büyümesi) otoimmün hastalıklar (Hashimoto veya Graves hastalığı), tiroid nodülleri, iltihaplanma, gebelik, genetik sorunlar veya tiroid kanseri gibi tiroid fonksiyonunu bozan çeşitli faktörlerden kaynaklanır. Türkiye'de de Hashimoto tiroiditi öne çıkan nedenler arasındadır. (Gerçek)

"TSH değeri normal çıkınca tiroid tamamen sağlıklıdır." (Yaygın yanılgı)

TSH'nin normal değerleri 0,5 ila 5,0 mIU/L arasındadır. Normal TSH değeri çoğu insan için sağlıklı tiroid fonksiyonunun güvenilir bir göstergesi olsa da, her durumda tiroid disfonksiyonunu dışlamaz. Normal bir TSH değerine rağmen hipotiroidizm veya hatta "biyokimyasal" hipotiroidizm belirtileri göstermek mümkündür. Ultrasonografi ve antikor testleri durum hakkında çok daha kapsamlı bilgi sunar. (Gerçek)

"Guatr olan kişiler deniz ürünleri dışında her şeyi yiyebilir, beslenmeyle ilişkisi yoktur." (Yaygın yanılgı)

Beslenme, birçok guatr türünün oluşmasında önemli bir faktör olsa da, guatrı olan kişilerin deniz ürünleri dışında her şeyi yiyebileceğini öne sürmek, çoğunlukla yanlış ve potansiyel olarak tehlikelidir. İyot eksikliği guatra neden olduğu için doktorlar genellikle guatrı tedavi etmek amacıyla deniz ürünleri, deniz yosunu ve iyotlu tuz gibi iyot açısından zengin gıdaların daha fazla tüketilmesini önerir. Tiroid rahatsızlığı olan kişiler, aşırı miktarda tüketildiğinde tiroid fonksiyonunu etkileyebilecek olan turpgiller (brokoli, lahana, karalahana, Brüksel lahanası) ve soya ürünlerinin tüketimini sınırlandırmalı veya pişirerek (çiğ olarak değil) tüketmelidir. Beslenme planı mutlaka endokrinolog ve diyetisyen işbirliğiyle oluşturulmalıdır. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Endokrinoloji veya iç hastalıkları birimine başvurun:

• Boyunda fark edilen şişlik veya asimetri
• Yutma güçlüğü veya ses kısıklığı
• Ailede tiroid hastalığı veya tiroid kanseri öyküsü
• Bilinen tiroid hastalığında mevcut tedaviye rağmen şikâyetlerin sürmesi
• Açıklanamayan kilo değişiklikleri, çarpıntı veya aşırı yorgunluk

Genel cerrahi veya baş boyun cerrahisi birimine yönlendirme gerektiren durumlar:

• Hızla büyüyen tiroid nodülü veya bezi
• İnce iğne aspirasyon biyopsisinde şüpheli veya malign sonuç
• Basıya bağlı yutma ve solunum güçlüğünün cerrahi değerlendirme gerektirmesi

Acile gidilmesi gereken durumlar:

• Ani başlayan şiddetli boyun ağrısı ve hızla büyüyen şişlik (tiroid içi kanama veya akut tiroidit şüphesi)
• Nefes darlığı ve yutamama ile birlikte seyreden boyun şişliği
• Yüksek ateş, aşırı çarpıntı, bilinç değişikliği ve ajitasyon gibi tirotoksik kriz belirtileri