Çocuklarda bronşit: Nedenleri, belirtileri ve tedavi süreci
Çocuklarda bronşit, özellikle okul öncesi ile okul çağı çocuklarında sık görülen ve akciğerlere hava taşıyan bronş tüplerinin iltihaplanmasıyla ortaya çıkan bir solunum yolu hastalığıdır. Çocuklarda bronşit sıklıkla nezleye neden olan virüsler, RSV, grip, parainfluenza, adenovirüs veya diğer solunum yolu mikropları gibi viral enfeksiyonlardan kaynaklanır. Daha nadir olarak, özellikle zatürre veya boğmaca (pertussis) veya Mycoplasma gibi enfeksiyonların yol açtığı, bakteriyel enfeksiyonlar da neden olabilir.
Bronşit belirtileri ayrıca pasif sigara dumanı, elektronik sigara aerosolleri, hava kirliliği, toz veya güçlü dumanlar/kimyasallar gibi solunum yolu tahriş edicileri tarafından tetiklenebilir veya kötüleşebilir. Bazı durumlarda, bronşit gibi görünen durum aslında astım veya alerjilerle ilgili olabilir; bu durumlar iltihaplı, hassas solunum yollarına neden olur ve sürekli öksürüğe ve bazen hırıltıya yol açabilir.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), akut alt solunum yolu enfeksiyonlarının beş yaş altı çocuklarda önde gelen hastalık ve hastaneye yatış nedenlerinden biri olduğunu belirtmektedir.
Çocuklarda bronşitin türleri
Bronşit iki temel formda ortaya çıkar ve her ikisinin de klinik seyri ve yönetimi birbirinden farklıdır.
Akut bronşit genellikle yaklaşık üç hafta sürer ve sıklıkla viral bir enfeksiyondan kaynaklanır. Belirtiler hızla ortaya çıkar ve genellikle hafiftir. Çok yaygındır ve sıklıkla soğuk algınlığı veya diğer solunum yolu hastalıklarından sonra görülür. Çocuklarda bronşitin büyük çoğunluğu bu formdadır.
Kronik bronşit çocuklarda nadirdir; belirtiler dört haftadan daha uzun sürer. Astım, kistik fibrozis, gastroözofageal reflü, bağışıklık yetmezliği veya yabancı cisim aspirasyonu, kronik bronşite zemin hazırlayan başlıca durumlar arasında yer alır. Türk Toraks Derneği, tekrarlayan alt solunum yolu enfeksiyonu geçiren çocukların çocuk göğüs hastalıkları uzmanı tarafından değerlendirilmesini önermektedir.
Çocuklarda bronşitin nedenleri
Çocuklarda bronşitin nedenleri, sahip oldukları rahatsızlığın türüne bağlıdır. Çocuklarda akut bronşit vakaları çoğunlukla viral bir enfeksiyondan kaynaklanır, ancak bakteri, alerjenler, tütün dumanı, güçlü zehirli dumanlar ve toz da neden olabilir. Bu tür bir rahatsızlık, hastanın soğuk algınlığı veya burun viral enfeksiyonu (ağız ve boğaz dâhil, yani solunum yolunun üst kısmı) geçirmesinden sonra gelişebilir. Bu hastalıklar, enfekte bir kişiyle temas halinde çok kolay yayılır. Bronşit riski, alerjisi, kronik sinüziti, astımı, büyümüş geniz eti ve bademcikleri, pasif içiciliğe maruz kalması veya başka ciddi sağlık sorunları olan çocuklarda daha yüksektir.
Çocuklarda bronşitin belirtileri
- Kuru ve rahatsız edici bir öksürük
- Kalın, beyaz, sarı veya yeşilimsi balgam çıkaran öksürük
- Nefes darlığı hissetmek
- Göğüste ağrı veya gerginlik hissi
- Hırıltılı solunum (nefes alırken çıkan ıslık veya tıslama sesi)
- Baş ağrısı
- Genel olarak hasta hissetmek
- Ateş
- Titreme
- Kronik bronşiti olan kişilerde; soğuk algınlığı ve diğer yaygın solunum yolu hastalıklarından iyileşmek normalden daha uzun sürebilir.
- Hırıltılı solunum, nefes darlığı ve öksürük her gün yaşanabilir.
- Nefes almak giderek zorlaşabilir.
Yaygın yanılgılar ve gerçekler
“Çocuğumun öksürüğü yeşil balgamlı, mutlaka antibiyotik gerekir.” (Yaygın yanılgı)
Balgamlı öksürük, genellikle bir enfeksiyonun belirtisi olabilir, ancak renginin sarı veya yeşil olması her zaman bakteriyel enfeksiyona işaret etmez. Balgamlı öksürük soğuk algınlığı veya grip gibi viral bir enfeksiyondan kaynaklanabilir. Bu durumda antibiyotiklerin etkili olması beklenemez, çünkü sadece bakteriyel enfeksiyonlara karşı etkilidir. Antibiyotik kararı doktor muayenesi sonucu verilmelidir. (Gerçek)
“Bronşit olan çocuğa antibiyotik verilirse daha çabuk iyileşir.” (Yaygın yanılgı)
Çocuklarda görülen bronşitin nedeni çoğunlukla virüs kaynaklıdır ve viral enfeksiyonlara antibiyotikler yardımcı olmaz. Bu yüzden doktor bakteriyel bir enfeksiyonunun olduğunu düşünmediği sürece, bronşit için antibiyotik tedavisi gerekmez. Aksine gereksiz antibiyotik kullanımı bağırsak florasını bozar ve direnç gelişimine zemin hazırlar. (Gerçek)
“Tekrarlayan bronşit her çocukta olur, normaldir.” (Yaygın yanılgı)
Tekrarlayan bronşit tüm çocuklarda görülmez. Birçok çocukta soğuk algınlığından sonra akut viral bronşit (2-3 hafta süren) görülse de, tekrarlayan veya kalıcı bronşit daha az yaygındır ve genellikle çevresel kirleticiler, tütün dumanı, astım veya uzun süreli bakteriyel bronşit gibi faktörlerle ilişkilidir. Mutlaka uzman bir doktor tarafından değerlendirilmesini gerektirir. (Gerçek)
"Öksürük kesici şuruplar bronşiti tedavi eder." (Yaygın yanılgı)
Öksürük kesiciler semptomlara yardımcı olabilir, ancak bronşitin altta yatan nedenini tedavi etmezler. Birçok öksürük ilacı küçük çocuklar için (özellikle iki yaş altı) önerilmez ve yan etkileri olabilir. Doğru seçenek bir çocuk doktoruna danışmaktır. (Gerçek)
"Hava soğukken dışarı çıkmak bronşite neden olur." (Yaygın yanılgı)
Bronşit sıklıkla virüs kaynaklıdır ve bu yüzden soğuk havalarda dışarı çıkmak genellikle doğrudan bronşite neden olmaz. (Gerçek)
Çocuklarda bronşit tedavisinde genel yaklaşım
Çocuklarda bronşit tedavisinde genel yaklaşım semptom hafifletme ve destekleyici bakım odaklı olmalıdır. Vakaları çoğunluğu viral ve kendiliğinden iyileşen türden olduğundan, alınacak temel önlemler arasında yeterli dinlenme, yeterli sıvı alımı ve buharlı nemlendirici kullanımı yer almaktadır. Eğer bakteriyel bir enfeksiyon doğrulanmadığı sürece antibiyotiklere genellikle gerek yoktur. Çocukları dumandan ve güçlü gazlardan uzak tutmak önemlidir.
Ateş ve rahatsızlığı gidermek için asetaminofen veya ibuprofen kullanılabilir. Reye sendromu riski nedeniyle çocuklara kesinlikle aspirin verilmemelidir. 1 yaşından büyük çocuklarda bal öksürüğün yatıştırılmasında faydalı olabilir. Reçetesiz satılan öksürük/soğuk algınlığı ilaçları genellikle 4-6 yaşın altındaki çocuklar için önerilmez.
Hırıltı veya astım gibi altta yatan bir rahatsızlık durumunda, doktorlar bronkodilatörler veya diğer ilaçları kullanabilir. Bakteriyel bronşit veya boğmaca şüphesinde antibiyotik tedavisine başlanabilir. Ancak çocuğun ateşi yüksekse, nefes almakta zorlanıyorsa veya belirtiler birkaç günden uzun sürüyorsa tıbbi yardım alınmalıdır.
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) ve Türk Pediatri Derneği, iki yaş altındaki çocuklarda reçetesiz öksürük ve soğuk algınlığı ilaçlarının kullanılmamasını önermektedir. Bu yaş grubunda ilaç güvenliği açısından ciddi riskler bulunmaktadır.
Çocuklarda bronşitten korunma yolları
Çocuklarda bronşiti önlemenin en etkili yolları; sık sık el yıkama yoluyla solunum yolu virüslerine ve akciğer tahriş edicilerine maruz kalmayı azaltmak, aşıları güncel tutmak (yıllık grip aşısı dâhil) ve pasif sigara dumanından, hava kirliliği, kimyasallar veya toz bulunan alanlardan uzak durmaktır. Ayrıca, çocuklara öksürürken veya hapşırırken ağızlarını ve burunlarını mendil veya dirsekleriyle kapatmayı öğretmek, nezle, öksürük veya bronşit gibi rahatsızlıkları olan kişilerden uzak tutmak, yeterli uyku, egzersiz ve dengeli beslenmesini sağlamak da önemli önlemler arasındadır.
Ne zaman doktora başvurulmalı?
- 10 günden uzun süren ve düzelmeyen öksürük
- Birkaç günden fazla devam eden hafif ateş
- Genel durumunda kötüleşme
- Yılda üç veya daha fazla bronşit atağı geçiriyorsa
- Ailede astım veya atopi öyküsünün bulunması ve solunumla ilgili tekrarlayan şikâyetler
- Egzersizle artan, hırıltıyla birlikte seyreden nefes ve geceleri belirginleşen öksürük
- Mukusta kan
Acile başvurun:
- İyileşme göstermeyen, zor veya hızlı nefes alma (iki yaş altında dakikada 50'nin üzerinde, iki yaş üzerinde dakikada 40'ın üzerinde)
- Kaburgaların veya boğaz tabanının etrafındaki derinin şiddetli bir şekilde içeri çekilmesi veya inleme
- Dudaklar veya tırnaklarda morarma (siyanoz)
- Şiddetli öksürük nöbetleri veya yabancı cisim aspirasyonu şüphesi
- Çocuğun beslenememesi, aşırı huzursuz olması veya uyandırılamaması
- 38,5 °C üzerinde ateş ve genel durumunda bozulma
