Akromegali: Büyüme hormonu fazlalığının belirtileri, tanısı ve tedavisi

Akromegali, vücudunuzun çok fazla büyüme hormonu (GH) üretmesi sonucu ortaya çıkan bir endokrin hastalıktır. Büyüme hormonu fazlalığına bağlı olarak karaciğerden salgılanan insülin benzeri büyüme faktörü 1 (IGF-1) düzeyleri yükselir; bu durum kemik, kıkırdak, yumuşak doku ve iç organlarda karakteristik değişikliklere yol açar. Genellikle ellerde ve ayaklarda başlayan anormal büyümeye neden olur. Akromegaliye yakalananların çoğu orta yaşlıdır. Ancak aşırı büyüme hormonu çocuklarda da sorunlara yol açabilir ve bu durum devlik (gigantizm) veya pediatrik akromegali olarak da adlandırılan bir rahatsızlığa neden olur. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD) ve Avrupa Endokrinoloji Derneği, akromegalide erken tanı ve hedefe yönelik tedavinin uzun vadeli komplikasyonları önlemedeki belirleyici rolünü vurgu yapmaktadır.

Akromegali neden gelişir?

Vakaların %90'ından fazlası, hipofiz bezinde bulunan ve hipofiz adenomu olarak bilinen kanserli olmayan (iyi huylu) bir tümörden kaynaklanır; buna somatotrop adenom denir. Bu tümörler, tek bir hipofiz hücresinde rastgele, sonradan edinilen gen mutasyonları nedeniyle kendiliğinden gelişir. Mutasyona uğramış hücre sürekli olarak aşırı miktarda büyüme hormonu salgılar ve bu da karaciğerin yüksek düzeyde insülin benzeri büyüme faktörü 1 (IGF-1) üretmesine neden olur. Bu aşırı IGF-1 miktarı, kemiklerin, organların ve yumuşak dokuların anormal büyümesine neden olur. Epifiz plaklarının kapandığı erişkin dönemde başlayan GH fazlalığı akromegaliye yol açarken büyüme çağında başlaması devlik (gigantizm) tablosuna neden olur.

Çok nadir durumlarda, vücudun diğer bölgelerinde (pankreas veya akciğerler gibi) bulunan bir tümör, hipofiz bezini aşırı GH üretimine yönlendiren GH veya büyüme hormonu salgılatıcı hormon (GHRH) üretebilir. Ayrıca tümörlerin çoğu kendiliğinden ortaya çıkarken, bazı vakalar Multiple Endocrine Neoplasia tip 1 (MEN1) gibi nadir görülen kalıtsal genetik rahatsızlıklarla ilişkilidir.

Akromegalinin belirtileri nelerdir?

Değişimler yavaş yavaş, bazen yıllar içinde gerçekleşir. El ve ayaklarda büyüme; yüzük veya ayakkabı numarasının artması, özellikle ayakkabı genişliğinizde değişiklik fark edilmesi sık rastlanan erken belirtilerdendir. Dudaklar, çene, burun ve dil gibi yüz hatları değişir, daha kalın ve geniş hale gelir. Dişler birbirinden uzaklaşmaya başlayabilir. Kaşlar ve alt çene yüz hattının dışına doğru çıkmaya başlayabilir.

Diğer belirtiler arasında şunlar yer alabilir:

• Eklem ağrıları (artrite yol açabilir)
• Sert, pürüzlü vücut kılları
• Daha kısık, daha derin ses
• Sıkışmış sinir problemleri
• Yağlı veya kalın cilt
• Daha kalın, daha koyu renkli deri ve deri benleri
• Aşırı terleme ve vücut kokusu
• Baş ağrıları
• Horlama ve uyku apnesi
• Halsizlik ve yorgunluk
• Parmaklarda karıncalanma veya ağrı (karpal tünel sendromu)
• Görme sorunları
• Cinsel istekte azalma
• Adet döngüsünde ve meme akıntısında değişiklikler
• Erektil disfonksiyon
• Hipertansiyon ve kardiyomegali (akromegalide en sık görülen komplikasyon kardiyovasküler hastalıktır)
• Tip 2 diyabet ve insülin direnci
• Kolon polipleri ve kolorektal kanser riski artışı
• Osteoartrit ve omurga komplikasyonları

Akromegali nasıl tanı konur?

Belirtiler hemen görülmeyebilir. Bu nedenle akromegali, belirtiler ortaya çıktıktan sonra genellikle birkaç yıl boyunca teşhis edilmez. Doktorunuz sağlık geçmişinizi alır ve fiziksel muayene yapar. Akromegali şüphesi ortaya çıktığında, tarama testi olan kandaki IGF-I seviyesinin kontrol edilmesiyle tanı konulabilir. Daha sonra, ağızdan belirli miktarlarda glikoz alındıktan sonra kandaki büyüme hormonu (GH) seviyesinin baskılanıp baskılanmadığını görmek için kan testleri yapılması gerekecektir; bu teste oral glikoz tolerans testi (OGTT) denir. Yüksek IGF-I ve büyüme hormonu seviyelerine sahip hastalarda hipofiz tümörlerini bulmak için hipofiz MR'ı kullanılır.

Akromegali tedavisi

Akromegali tedavisinde cerrahi, ilaç tedavisi ve radyoterapi kullanılır. Bazı erken vakalarda, hipofiz tümörü erken teşhis edildiğinde, özellikle tümörün çapı 5-10 mm'den küçük ve hipofiz beziyle sınırlı olduğunda, hipofiz tümörünün cerrahi olarak çıkarılmasıyla akromegali tamamen tedavi edilebilir.

Tümörün daha büyük olduğu veya önemli sinirlere veya kan damarlarına çok yakın olduğu durumlarda, ameliyattan sonra tümörün bir kısmı kalabilir ve bu da sürekli olarak yüksek büyüme hormonu seviyelerine yol açabilir.

Vücuttaki büyüme hormonu ve insülin benzeri büyüme hormonu-I (IGF-I) seviyelerini düşürmeye yardımcı olabilecek bazı ilaçlar vardır. Bu ilaçlar hipofiz bezine daha az büyüme hormonu üretmesi için sinyal gönderebilir, GH etkilerini engelleyebilir veya tümörleri küçültebilir, ancak cerrahi müdahale gibi tümörleri tamamen ortadan kaldırmazlar. İlaçlar aylık enjeksiyon veya günlük ağızdan alınan haplar şeklinde olabilir.

Hastaya ve tümöre bağlı olarak, adenoma hedefli radyoterapi kullanılabilir. Örneğin, ameliyattan sonra kalan tümör varsa ve hasta ilaç tedavilerinde başarısız olmuşsa, ilaçları tolere edemiyorsa veya uzun süreli enjeksiyonları tercih etmiyorsa, radyoterapi düşünülebilir.

Ancak radyoterapi tedavisinin etkilerinin zamanla kademeli olarak ortaya çıktığına dikkat edilmelidir. Radyasyonun büyüme hormonu seviyelerini etkili bir şekilde düşürmesi birkaç yıl sürer. Etkiler ortaya çıkmadan önce hastaların ilaçlarla tedavi edilmesi gerekir. Ayrıca, hipofiz tümörünün ışınlanması bazen uzun süreli hipofiz fonksiyon bozukluğuna (hipopituitarizm) neden olur ve bu da hormon replasman tedavisi gerektirir.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Akromegali yalnızca boyun uzadığı anlamına gelir." (Yaygın yanılgı)

Hayır, akromegali, yetişkinlerde büyüme hormonunun aşırı üretimi sonucu ortaya çıkan nadir bir hormonal bozukluktur ve genellikle vücudun büyüme plaklarının birleşmesinden sonra görülür. Bu durum sadece boyu etkilemekle kalmaz, vücudun her yerinde kemiklerin, kıkırdakların ve yumuşak dokuların yaygın olarak büyümesine yol açar. Büyüme çağında görülen form devlik olarak adlandırılır. (Gerçek)

"Belirtiler hızlı geliştiğinden kolayca fark edilir." (Yaygın yanılgı)

Akromegalide belirtiler hızla gelişmez ve erken dönemde kolayca fark edilmez. Bunun yerine, hastalık genellikle çok yavaş ilerler. Fiziksel değişiklikler ve hormonal değişimler yıllar veya on yıllar boyunca kademeli olarak biriktiği için, belirtiler genellikle erken evrelerinde gözden kaçar; bu nedenle hasta ve yakınları farkı çoğunlukla eski fotoğraflarla karşılaştırdıklarında anlar. Ortalama tanı gecikmesi 7-10 yıldır. (Gerçek)

"Hipofiz tümörü kanserdir ve ölümcüldür." (Yaygın yanılgı)

Akromegaliye yol açan somatotrop adenomların büyük çoğunluğu iyi huyludur. Erken tanı ve uygun tedaviyle kontrol altına alınan hastalarda yaşam beklentisi normale yaklaşır. (Gerçek)

"Cerrahi sonrası hastalık tamamen iyileşir, takip gerekmez." (Yaygın yanılgı)

Akromegali için cerrahi genellikle birincil ve potansiyel olarak iyileştirici tedavi yöntemi olsa da, nüks mümkündür ve bazı komplikasyonlar kalıcı olabilir. Bu nedenle yaşam boyu düzenli takip zorunludur. (Gerçek)

"Akromegali yalnızca görünümü etkiler." (Yaygın yanılgı)

Hayır, akromegali sadece görünümü etkilemez. Akromegalide görülen fiziksel değişiklikler (örneğin ellerin, ayakların ve yüz hatlarının büyümesi) en belirgin işaretler olsa da, kardiyomegali, uyku apnesi, diyabet, hipertansiyon ve kolorektal kanser riski artışı başlıca sistemik komplikasyonlardır; görünüm değişikliği bu tablonun yalnızca bir parçasıdır. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?

Aşağıdaki durumlarda endokrinoloji polikliniğine başvurulması önerilir:

• El ve ayak numarasının nedensiz artması veya yüz hatlarında belirginleşen değişiklikler
• Şiddetli ve tekrarlayan baş ağrısı, özellikle sabah saatlerinde belirginleşiyorsa
• Terleme artışı, eklem ağrıları ve halsizliğin birlikte görülmesi
• Diyabet veya hipertansiyon tanısı olan genç hastalarda altta yatan neden araştırması
• Ailede MEN1 veya akromegali öyküsü bulunması

Acil servise yönlendirilmesi gereken durumlar şunlardır:

• Ani görme kaybı veya görme alanında hızla ilerleyen daralma; bu bulgu tümörün optik kiyazmaya akut basısını düşündürür
• Şiddetli baş ağrısı, bilinç bulanıklığı ve göz hareketi kısıtlılığının birlikte görülmesi; hipofiz apoplexi açısından acil değerlendirme gerektirir
• Bilinen akromegali hastasında ani nörolojik bulgular gelişmesi