Uyku bozuklukları nedir ve nasıl anlaşılır?

Uyku bozuklukları, uykunun süresini, kalitesini ya da zamanlamasını bozarak gün içindeki işlevleri etkileyen durumlardır. Uluslararası Uyku Bozuklukları Sınıflaması bu durumları uykusuzluk, uykuda solunum bozuklukları, aşırı uyku hâli, sirkadiyen ritim bozuklukları, parasomniler ve uykuda hareket bozuklukları olarak gruplar. En sık karşılaşılan iki tablo uykusuzluk (insomnia) ve uyku apnesidir. Tanıda öykü ve uyku günlüğü kullanılır, gerektiğinde uyku testi (polisomnografi) yapılır.

Öne çıkanlar

• Haftada en az üç gece ve üç aydan uzun süren uyku sorunu kronik uykusuzluk olarak değerlendirilir.
• Yüksek sesli horlama ve uykuda nefesin durması uyku apnesini düşündüren başlıca bulgulardır.
• Uyku testi, bir gece boyunca beyin dalgalarını, solunumu, oksijen düzeyini ve bacak hareketlerini kaydeder.
• Kronik uykusuzlukta ilk sırada önerilen tedavi, uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapidir.

Uyku bozukluğu türleri nelerdir?

Uyku bozukluğu türleri, sorunun uykuya dalmada mı, uykuyu sürdürmede mi yoksa uyku sırasındaki olaylarda mı ortaya çıktığına göre ayrılır. Aynı kişide birden fazla tür birlikte bulunabilir.

Uykusuzluk (insomnia)

Uykuya dalmakta ya da uykuyu sürdürmekte güçlük çekilir ve kişi sabah dinlenmiş uyanmaz. Uygun ortam ve yeterli zaman olmasına rağmen sorun sürüyorsa uykusuzluktan söz edilir.

Uyku apnesi

Uyku sırasında üst solunum yolu tekrarlayan biçimde daralır ya da kapanır ve nefes kısa sürelerle durur. Horlama, gece boğulma hissiyle uyanma ve gündüz uyuklama sık eşlik eder.

Narkolepsi ve aşırı uyku hâli

Gece yeterince uyunsa bile gündüz karşı konulamayan uyku atakları görülür. Bazı kişilerde ani kas gücü kaybı (katapleksi) eşlik edebilir.

Sirkadiyen ritim bozuklukları

Biyolojik saat ile günlük yaşam saatleri uyuşmaz. Vardiyalı çalışma ve saat dilimi değişikliği en bilinen örneklerdir.

Parasomniler

Uyurgezerlik, uykuda konuşma, gece terörü ve kâbuslar bu gruptadır. Bu olaylar çoğunlukla kişi farkında olmadan gerçekleşir.

Huzursuz bacak sendromu

Akşam ve gece saatlerinde bacaklarda hareket ettirme ihtiyacı doğuran rahatsız edici bir his ortaya çıkar. His, hareketle geçici olarak azalır ve uykuya dalmayı geciktirir.

Uykusuzluk neden olur?

Uykusuzluk çoğu zaman tek bir nedene değil, birkaç etkenin bir araya gelmesine bağlıdır. Kısa süreli uykusuzluk genellikle stresli bir olaydan sonra başlar, alışkanlıklar ve kaygı ile kalıcı hâle gelebilir.

Uykusuzluk nedenleri arasında şunlar sayılır:

• Stres, kaygı ve depresyon
• Düzensiz uyku saatleri ve vardiyalı çalışma
• Akşam saatlerinde kafein, alkol ya da nikotin kullanımı
• Yatakta uzun süre telefon veya tablet ekranına bakmak
• Ağrı, reflü, sık idrara çıkma gibi gece belirti veren hastalıklar
• Bazı ilaçların yan etkileri
• Uyku apnesi ya da huzursuz bacak sendromu gibi başka bir uyku bozukluğu

Uykusuzluğun belirtileri ve zararları nelerdir?

Uykusuzluk belirtileri yalnızca gece değil gündüz de kendini gösterir. Gündüz hissedilen yorgunluk ve dikkat sorunları, uykusuzluğun tanı ölçütlerinden biridir.

Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Yatağa girdikten sonra uzun süre uyuyamamak
• Gece sık uyanmak ve yeniden uykuya dönememek
• Sabah erken uyanmak
• Gündüz yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve unutkanlık
• Huzursuzluk ve sinirlilik

Uzun süren uykusuzluğun zararları arasında iş ve trafik kazası riskinde artış, ruh sağlığında bozulma ve günlük performansta düşme yer alır. Uyku apnesi ise tedavi edilmediğinde yüksek tansiyon ile ilişkilidir.

Uyku testi (polisomnografi) nasıl yapılır?

Uyku testi, kişinin bir geceyi uyku laboratuvarında geçirmesiyle yapılır. Başa, göğse, karna ve bacaklara yerleştirilen sensörler uyku boyunca kayıt alır.

Polisomnografide kaydedilen başlıca değerler:

• Beyin dalgaları (EEG) ve uyku evreleri
• Göz ve çene kası hareketleri
• Ağız ve burundan hava akımı, göğüs ve karın hareketleri
• Kandaki oksijen düzeyi
• Kalp ritmi
• Bacak hareketleri

Test ağrısızdır ve iğne gerektirmez. Uyku apnesi şüphesi olan bazı kişilerde evde kullanılan daha basit cihazlarla da değerlendirme yapılabilir.

Uyku bozukluğu nasıl tedavi edilir?

Uyku bozukluğu tedavisi, bozukluğun türüne ve altta yatan nedene göre planlanır. Uyku hijyeni düzenlemeleri hemen her türde tedavinin parçasıdır.

Uykusuzlukta bilişsel davranışçı terapi

Uyku saatlerini düzenleyen ve uykuyla ilgili kaygıları ele alan yapılandırılmış bir terapidir. Kronik uykusuzlukta ilk sırada önerilir.

Uyku apnesinde pozitif hava basıncı tedavisi

Uyku sırasında maskeyle verilen sürekli hava basıncı solunum yolunu açık tutar. Kilo verme ve sırtüstü yatmaktan kaçınma bazı kişilerde destekleyici olabilir.

İlaç tedavisi

Bazı durumlarda kısa süreli ilaç kullanımı gündeme gelebilir. İlaç seçimi ve süresi hekim tarafından belirlenir.

Uyku hijyeni

Uykusuzluğa iyi gelen alışkanlıklar şunlardır:

• Her gün aynı saatte yatıp kalkmak
• Öğleden sonra kafeinli içecekleri azaltmak
• Yatak odasını karanlık, sessiz ve serin tutmak
• Yatmadan önce ekran kullanımını sınırlamak
• Uyuyamadığınızda yatakta beklemek yerine kalkıp sakin bir işle uğraşmak

Uyku sorunu üç aydan uzun sürüyor, gündüz işlevlerini etkiliyor ya da yüksek sesli horlama ve uykuda nefes durması fark ediliyorsa Nöroloji veya Göğüs Hastalıkları bölümüne başvurulması önerilir.