Kan uyuşmazlığı nedir ve testi nasıl yapılır?

Kan uyuşmazlığı (Rh uyuşmazlığı), Rh negatif kan grubuna sahip bir annenin Rh pozitif bebek taşıması durumudur. Bebeğin kanı anne kanına karışırsa annenin bağışıklık sistemi Rh pozitif kan hücrelerine karşı antikor üretebilir. Bu antikorlar genellikle ilk gebelikte sorun yaratmaz, sonraki gebeliklerde bebeğin kan hücrelerine zarar verebilir. Durum, gebeliğin başında yapılan kan grubu ve antikor testleriyle anlaşılır ve anti-D iğnesiyle büyük ölçüde önlenebilir.

Öne çıkanlar

• Kan uyuşmazlığı yalnızca Rh negatif anne ile Rh pozitif bebek arasında söz konusu olur.
• Gebeliğin ilk muayenesinde annenin kan grubu ve antikor taraması istenir.
• Anti-D iğnesi genellikle gebeliğin 28. haftası civarında ve doğumdan sonraki 72 saat içinde yapılır.
• Kan uyuşmazlığı evliliğe engel değildir, yalnızca gebelik takibini etkiler.

Kan uyuşmazlığı nasıl olur?

Kan uyuşmazlığı, bebeğin Rh pozitif kanının anne dolaşımına geçmesiyle başlar. Annenin vücudu bu kanı yabancı olarak tanır ve anti-D adı verilen antikorları üretir. Bu sürece duyarlanma denir ve bir kez geliştiğinde kalıcıdır.

İlk gebelikte antikorlar genellikle doğuma yakın ya da doğum sırasında oluştuğu için bebek çoğunlukla etkilenmez. Sonraki bir gebelikte bebek yine Rh pozitifse antikorlar plasentadan geçerek bebeğin kırmızı kan hücrelerini parçalayabilir.

Bebeğin kanının anneye karışabildiği durumlar:

• Doğum (normal ya da sezaryen)
• Düşük, kürtaj veya dış gebelik
• Gebelikte vajinal kanama
• Amniyosentez ve koryon villus örneklemesi gibi girişimler
• Karına alınan darbe
• Ters duran bebeğin dışarıdan çevrilmesi

Kan uyuşmazlığı neden olur?

Kan uyuşmazlığının nedeni, anne ve bebeğin Rh faktörünün farklı olmasıdır. Rh faktörü kırmızı kan hücrelerinin yüzeyindeki bir proteindir ve kalıtımla geçer. Bu proteini taşıyanlar Rh pozitif, taşımayanlar Rh negatiftir.

Bebek Rh faktörünü anne ve babadan alır. Anne Rh negatif, baba Rh pozitifse bebek Rh pozitif olabilir. Baba da Rh negatifse bebek de Rh negatif olur ve kan uyuşmazlığı gelişmez. Anne Rh pozitifse babanın kan grubu ne olursa olsun Rh uyuşmazlığı söz konusu olmaz.

Kan uyuşmazlığı testi nasıl yapılır?

Kan uyuşmazlığı testi, gebeliğin ilk muayenesinde kol damarından alınan kanla yapılır. İlk aşamada annenin kan grubu ve Rh faktörü belirlenir. Anne Rh negatifse kanında anti-D antikoru olup olmadığına bakılır.

Kan grubu ve Rh tayini

Annenin ABO kan grubu ve Rh faktörü belirlenir. Anne Rh negatifse hekim babanın kan grubunu da öğrenmek isteyebilir.

Antikor taraması (indirekt Coombs testi)

İndirekt Coombs testi, anne kanında Rh pozitif hücrelere karşı antikor olup olmadığını gösterir. Test negatifse anne henüz duyarlanmamıştır ve koruyucu iğne yapılabilir. Pozitifse antikor düzeyi gebelik boyunca belirli aralıklarla izlenir.

Bebeğin Rh durumunun belirlenmesi

Bazı merkezlerde anne kanında dolaşan bebek DNA'sı incelenerek bebeğin Rh durumu doğumdan önce öğrenilebilir. Bebek Rh negatif çıkarsa gebelikte iğneye gerek kalmayabilir.

Kan uyuşmazlığı iğnesi ne zaman yapılır?

Kan uyuşmazlığı iğnesi (anti-D immünoglobulin), duyarlanmamış Rh negatif annelere gebeliğin 28. haftası civarında yapılır. Bazı uygulamalarda tek doz yerine 28. ve 34. haftalarda iki doz tercih edilir. İğne, annenin bağışıklık sisteminin bebeğin kan hücrelerine karşı antikor üretmesini engeller.

İğnenin gündeme geldiği diğer durumlar:

• Doğumdan sonraki 72 saat içinde, bebeğin Rh pozitif olduğu anlaşılırsa
• Düşük, kürtaj veya dış gebelikten sonra
• Gebelikte kanama olduğunda
• Amniyosentez gibi girişimlerden sonra
• Karına darbe alındığında

İğne yalnızca o gebelik için koruma sağlar. Bu nedenle 2. gebelikte ve sonraki her gebelikte aynı takip ve iğne takvimi yeniden uygulanır. İğne, anne zaten duyarlanmışsa etkili olmaz.

Kan uyuşmazlığı bebeği nasıl etkiler?

Anne duyarlanmışsa antikorlar bebeğin kırmızı kan hücrelerini parçalayabilir. Bu tabloya yenidoğanın hemolitik hastalığı denir. Etkilenme derecesi antikor düzeyine göre hafiften ağıra değişebilir.

Bebekte görülebilecek durumlar:

• Kansızlık (anemi)
• Doğumdan sonra sarılık
• Ağır vakalarda bebeğin vücudunda sıvı birikmesi (hidrops)

Antikor saptanan gebeliklerde bebek ultrasonla yakından izlenir. Beyindeki bir damarın akım hızı ölçülerek bebeğin kansız olup olmadığı anlaşılabilir.

Kan uyuşmazlığı nasıl tedavi edilir?

Kan uyuşmazlığının tedavisi, bebeğin ne kadar etkilendiğine göre planlanır. Hafif etkilenen bebeklerde doğumdan sonra izlem ve sarılık tedavisi yeterli olabilir. Ağır kansızlık gelişirse daha ileri tedaviler uygulanabilir.

Kullanılabilecek tedavi yöntemleri:

• Doğumdan sonra ışık tedavisi (fototerapi)
• Bebeğe kan nakli ya da kan değişimi
• Ağır vakalarda anne karnındaki bebeğe kan nakli
• Gerekirse doğumun erken planlanması

Annenin kan grubu Rh negatifse gebelik planlarken ya da gebeliğin ilk haftalarında Kadın Hastalıkları ve Doğum bölümüne başvurulması önerilir.