Disfaji egzersizleri
Tercih ettiğiniz yapay zekâ aracında, yalnızca bu sayfadaki bilgilere dayalı kısa bir özet oluşturun.
Disfaji, yiyecek veya sıvıyı ağızdan yemek borusuna ve mideye güvenli biçimde aktarmakta zorlanma durumudur. Disfaji egzersizleri, yutma kaslarının gücünü, koordinasyonunu ve gırtlağın hareketini desteklemek amacıyla uygulanabilir; ancak her egzersiz her hastaya uygun değildir. Egzersiz programı Dil ve Konuşma Terapisti tarafından yapılan yutma değerlendirmesine göre belirlenmelidir. Yanlış egzersiz veya yanlış kıvamda yiyecek-sıvı tüketimi, yiyeceklerin soluk borusuna kaçmasına ve aspirasyon zatürresine yol açabilir. Özellikle inme, Parkinson hastalığı, demans, ALS, kafa travması veya baş-boyun kanseri sonrasında profesyonel değerlendirme yapılmadan egzersiz başlanmamalıdır.
Disfaji belirtileri nelerdir?
Yutma güçlüğü şu belirtilerle kendini gösterebilir:
- Yemek veya su içerken öksürme
- Yutma sırasında boğulma veya nefes kesilmesi
- Sıvı içerken sesin ıslak veya gürültülü çıkması
- Yiyeceğin boğazda ya da göğüste takılması
- Yutmak için birden fazla kez çabalama
- Yiyeceğin ağız içinde birikmesi
- Salya akması
- Yemek sırasında yorulma
- Tekrarlayan akciğer enfeksiyonları
- Açıklanamayan kilo kaybı veya susuzluk
- Yemek yemekten kaçınma.
Bu bulgular varsa yalnızca ev egzersizi yapmak yerine Dil ve Konuşma Terapisi veya Kulak Burun Boğaz değerlendirmesi gerekir.
Egzersiz öncesi güvenlik
Egzersizlere başlamadan önce şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Egzersizler çoğunlukla yemek yerken değil, terapistin önerdiği şekilde tükürükle veya kuru uygulanır
- Kişi uyanık, mümkünse dik oturur pozisyonda olmalıdır
- Ağız içinde yiyecek kalmamalıdır
- Nefes darlığı, yoğun yorgunluk veya baş dönmesi varsa egzersiz durdurulmalıdır
- Öksürük, boğulma, morarma veya ıslak ses gelişirse uygulama bırakılmalıdır
- Boyun, çene veya omuz ağrısı oluşursa terapiste haber verilmelidir
- Yutma güvenliği değerlendirilmeden sıvılar koyulaştırılmamalı veya besin kıvamı değiştirilmemelidir
Dil ve Konuşma Terapisti; yutma güvenliğini, besin kıvamını, oturma pozisyonunu, yutma stratejilerini ve gerekli egzersizleri kişiye göre belirler.
Sık kullanılan disfaji egzersizleri
Aşağıdaki uygulamalar klinik rehabilitasyonda kullanılabilen örneklerdir. Kişiye özel tekrar sayısı, süre ve uygunluk terapist tarafından belirlenmelidir.
Eforlu yutma
- Amaç, dil ve boğaz kaslarının yutma sırasında daha güçlü çalışmasını desteklemektir.
- Ağızda yiyecek veya sıvı olmadan tükürüğü yutun.
- Yutarken boğaz kaslarınızı mümkün olduğunca güçlü sıktığınızı düşünün.
- Dilinizi damağa doğru bastırarak yutmaya çalışabilirsiniz.
- Boyun kaslarını aşırı zorlamayın.
Worcestershire NHS egzersiz rehberinde bu yöntem, tükürüğü “sert” yutma ve yutma sırasında boğaz kaslarını güçlü biçimde sıkma şeklinde tarif edilmektedir.
Mendelsohn manevrası
- Bu egzersiz, yutma sırasında gırtlağın yukarı hareketini ve üst yemek borusu açıklığını desteklemeyi amaçlar.
- Parmaklarınızı boynun ön kısmındaki gırtlağın üzerine hafifçe yerleştirin.
- Tükürüğü yutun ve gırtlağın yukarı doğru hareketini hissedin.
- Gırtlak en yüksek noktaya geldiğinde birkaç saniye orada tutmaya çalışın.
- Ardından gevşeyin.
Bu manevra, doğru zamanlama ve kas kontrolü gerektirir. İlk kez mutlaka terapist eşliğinde öğrenilmelidir.
Masako manevrası
- Dil kökü ve boğaz duvarlarının çalışmasını desteklemek amacıyla kullanılabilir.
- Dilinizin ucunu dudaklarınızın arasında veya dişlerinizin hafifçe arasında tutun.
- Bu pozisyonda tükürüğünüzü yutmaya çalışın.
- Yiyecek veya sıvıyla denemeyin; egzersiz sırasında boğulma riski artabilir.
Masako manevrası her disfaji tipinde uygun değildir. Dil ve Konuşma Terapisti, özellikle yutma sırasında boğaza yiyecek kaçma riski olan kişilerde yöntemin güvenli olup olmadığını belirlemelidir.
Shaker veya baş kaldırma egzersizi
- Bu egzersiz, gırtlağı yukarı ve öne çeken kasları güçlendirmeyi amaçlar.
- Sırtüstü, düz bir zemine uzanın.
- Omuzlarınızı yerden kaldırmadan başınızı kaldırıp ayak parmaklarınıza bakın.
- Terapistin belirlediği süre kadar tutun ve başınızı indirin.
- Dinlenin ve önerilen sayıda tekrarlayın.
Boyun fıtığı, ciddi boyun ağrısı, baş dönmesi, omurga hastalığı veya belirgin kas güçsüzlüğü olan kişilerde uygun olmayabilir. NHS egzersiz kaynakları bu uygulamanın omuzlar sabit kalacak şekilde yapılmasını ve tekrar-süre planının terapist tarafından belirlenmesini önermektedir.
Çene karşı direnç egzersizi
- Çene altındaki kasları çalıştırmak için havlu veya özel bir top kullanılabilir.
- Dik oturun.
- Çene altına rulo havlu veya uygun bir yumuşak top yerleştirin.
- Çenenizi aşağı doğru bastırın.
- Terapistin önerdiği süre kadar tutun ve gevşeyin.
- Daha sonra kısa süreli tekrarlı bastırmalar yapılabilir.
Ağrı, baş dönmesi veya boyunda gerilme olursa bırakılmalıdır. Direnç seviyesi kişinin boyun ve çene durumuna göre ayarlanır.
Dil egzersizleri
Dil kaslarının hareket açıklığı ve kontrolü için şu çalışmalar önerilebilir:
- Dili dışarı çıkarıp birkaç saniye tutmak
- Dili sağa ve sola hareket ettirmek
- Dili üst dudağa ve alt dudağa doğru uzatmak
- Dili damağa bastırmak
- Dili damağa bastırarak geriye doğru çekmek
- Yutma sırasında dili damağa kuvvetle bastırmak
Bu egzersizler ağız içi kontrol ve lokmanın yönlendirilmesine yardımcı olabilir. Tekrar sayısı, kişinin kas gücüne ve yutma bulgularına göre belirlenmelidir.
Dudak ve yanak egzersizleri
Özellikle ağızdan yiyecek kaçırma veya ağız içinde lokmayı kontrol etme sorunu varsa uygulanabilir:
- Dudakları sıkıca kapatıp birkaç saniye tutmak
- Islık çalar gibi dudakları öne uzatmak
- Gülümser gibi dudakları yana çekmek
- Yanakları hava ile şişirip havayı kaçırmadan tutmaya çalışmak
- Havayı bir yanaktan diğer yanağa geçirmek
İnme sonrası disfaji rehabilitasyonunda dudak kapatma, dudak hareketleri, yanak şişirme ve çene hareketleri gibi oromotor çalışmalar bazı hastalarda ağız içi kontrolü destekleyebilir.
Ses ve gırtlak egzersizleri
Bazı hastalarda ses telleri ve gırtlak hareketleriyle ilişkili yutma sorunları bulunabilir. Terapist, kişinin sesini düşük perdeden yüksek perdeye doğru kaydırmasını veya “i” sesini kontrollü biçimde uzatmasını önerebilir.
Bu egzersizler ses üretimi ve gırtlak hareketini desteklemek için seçilebilir; ancak ses kısıklığı, ses teli hastalığı veya ameliyat sonrası durumlarda KBB ve Dil ve Konuşma Terapisi değerlendirmesi gerekir.
Yutma sırasında güvenli stratejiler
- Egzersizden farklı olarak bazı teknikler yutma sırasında güvenliği artırmayı amaçlar.
- Dik oturun ve başınızı öne eğmeden nötr pozisyonda tutun.
- Küçük lokmalar alın.
- Her lokmayı tamamen yutmadan yenisini almayın.
- Yavaş yiyin ve acele etmeyin.
- Yemek sırasında konuşmayın.
- Dikkat dağıtıcı televizyon veya telefon kullanımını azaltın.
- Yemek sonrasında en az 20-30 dakika dik oturun.
- Terapistin önerdiği kıvam ve miktara uyun.
- Ağız bakımını düzenli yapın.
NHS kaynakları yemek ve içme sırasında dik oturmayı, küçük lokmalar almayı, yavaş yemeyi, lokmayı tamamen çiğnemeyi ve ağzı boşaltmadan yeni lokma almamayı önermektedir.
Çene aşağı pozisyonu
Bazı kişilerde çeneyi hafifçe göğse yaklaştırmak, yutma sırasında hava yolunu korumaya yardımcı olabilir. Ancak bu pozisyon herkes için güvenli değildir. Reflü, boyun hareket kısıtlılığı, belirli yutma fizyolojisi sorunları veya bazı anatomik durumlarda farklı pozisyon gerekebilir.
Çene aşağı pozisyonu, terapistin videofloroskopik yutma çalışması veya fiberoptik endoskopik yutma değerlendirmesi bulgularına göre önerilmelidir.
Hangi egzersizler herkese uygun değildir?
Bazı egzersizler belirli kas gruplarını çalıştırırken farklı yutma sorunlarında etkisiz veya riskli olabilir. Özellikle:
- Boyun ve omurga hastalığı olanlarda baş kaldırma egzersizi
- Ağızdan yiyecek veya sıvı kaçan kişilerde bazı manevralar
- İleri bilişsel bozukluğu olanlarda karmaşık komutlar
- Şiddetli kas güçsüzlüğü olanlarda uzun süreli egzersiz
- Solunum kapasitesi düşük kişilerde nefes tutma manevraları
- Aktif boğulma riski olanlarda ağızdan egzersizle yiyecek denemeleri
Egzersiz sırasında öksürük veya ses değişikliği ortaya çıkması her zaman egzersizin işe yaradığını göstermez; sessiz aspirasyon da gelişebilir. Gerektiğinde FEES veya videofloroskopik yutma çalışmasıyla yutmanın güvenliği değerlendirilir.
Ne zaman acil yardım alınmalı?
Disfaji bulunan kişide aşağıdaki durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır:
- Yiyecek veya sıvı sonrası nefes alamama
- Morarma veya bilinç kaybı
- Boğazda takılan lokmanın çıkmaması
- Ani başlayan konuşma bozukluğu, yüz kayması veya tek taraflı güçsüzlük
- Yutamama ile birlikte yoğun salya birikmesi
- Tekrarlayan kusma ve ciddi susuzluk
- Yüksek ateş, nefes darlığı ve göğüs ağrısı
- Yemek sonrası belirgin solunum sıkıntısı
Ani başlayan disfaji, özellikle konuşma bozukluğu veya güç kaybıyla birlikteyse inme belirtisi olabilir. Rehabilitasyon egzersizi beklenmemeli, acil değerlendirme yapılmalıdır.
Medicana sizin sesiniz! Tıklayın güvenilir kaynağınıza ekleyin
