Laktoz intoleransı nedir? Nedenleri, belirtileri ve doktora başvuru zamanı

Laktoz intoleransı, süt ve süt ürünlerinde bulunan laktoz şekerinin sindirilememesi sonucu ortaya çıkan ve dünya genelinde en sık görülen gıda intoleranslarından biridir. Amerikan Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü'nün (NIDDK) tanımına göre laktoz intoleransı, ince bağırsağın laktozu parçalayan laktaz enziminden yeterince üretmemesi sonucu gelişen laktoz malabsorpsiyonuna bağlıdır. Sindirilemeyen laktoz kalın bağırsağa geçerek buradaki bakteriler tarafından fermente edilir ve bu süreç gaz, şişkinlik ve ishal gibi klasik belirtilere yol açar. Laktoz intoleransı, tehlikeli bir hastalık olmamakla birlikte yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir.

Laktoz intoleransı neden olur? Başlıca nedenler nelerdir?

Laktoz intoleransının en sık nedeni, laktaz nonpersistansı olarak adlandırılan ve genetik kökenli olan bir durumdur. Bu durumda ince bağırsak, bebeklik döneminden sonra giderek azalan miktarda laktaz üretir; laktaz düzeyi yaşla birlikte düşmeye devam eder ve belirtiler genellikle geç çocukluk, ergenlik veya erken erişkinlik döneminde ortaya çıkmaya başlar. Laktaz nonpersistansı, dünya genelinde düşük laktaz düzeyinin en sık nedenidir. Çok daha nadir görülen konjenital laktaz eksikliğinde ise ince bağırsak doğumdan itibaren çok az veya hiç laktaz üretmez. Bunların dışında, ince bağırsağı etkileyen enfeksiyonlar, Crohn hastalığı veya çölyak hastalığı gibi durumlar, bazı ilaç tedavileri, cerrahi müdahaleler veya radyoterapi de bağırsak dokusuna zarar vererek laktaz üretiminde geçici veya kalıcı azalmaya (sekonder laktaz eksikliği) yol açabilir.

Laktoz intoleransı belirtileri nelerdir?

Laktoz intoleransı belirtileri genellikle laktoz içeren gıda veya içeceklerin tüketilmesinden birkaç saat sonra ortaya çıkar. En sık görülen belirtiler arasında karın şişkinliği, karın ağrısı, gaz, bulantı ve ishal yer alır. Belirtilerin şiddeti, tüketilen laktoz miktarına ve bireyin laktoz toleransına göre hafif ile şiddetli arasında değişebilir; birçok kişi küçük miktarlarda laktozu belirti göstermeden tolere edebilir. Önemli bir klinik nokta, laktoz intoleransının çölyak hastalığından farklı olarak sindirim sistemine kalıcı bir hasar bırakmamasıdır; belirtiler laktoz tüketimi kesildiğinde geri dönüşümlü şekilde geriler.

Laktoz intoleransı tanısı nasıl konur?

Laktoz intoleransı tanısı için hekim öncelikle hastanın belirtilerini, aile ve tıbbi öyküsünü ve beslenme alışkanlıklarını değerlendirir. İrritabl bağırsak sendromu, çölyak hastalığı, inflamatuar bağırsak hastalığı veya ince bağırsakta bakteriyel aşırı çoğalma gibi benzer belirtilere yol açabilecek durumların ayırıcı tanıda dışlanması önemlidir. Hekim, süt ve süt ürünlerinin belirli bir süre kesilmesini ve belirtilerin gerileyip gerilemediğinin izlenmesini önerebilir. Tanıyı desteklemek amacıyla en sık kullanılan objektif test, hidrojen nefes testidir; bu testte laktoz alımı sonrası nefeste hidrojen düzeyinin yükselmesi ve eş zamanlı olarak belirtilerin artması laktoz intoleransını düşündürür.

Yaygın yanılgılar ve gerçekler

"Laktoz intoleransı ile süt alerjisi aynı şeydir." (Yaygın yanılgı)

Laktoz intoleransı bir sindirim problemidir. Bağırsaklarda laktoz adı verilen bir enzimin yeterli miktarda bulunmaması, laktozu (sütte bulunan doğal şeker) parçalayamamasına neden olur. Bağışıklık sistemini ilgilendirmez. Süt alerjisi ise bağışıklık sisteminin süt proteinine karşı verdiği bir tepkidir; ikisi farklı mekanizmalara sahiptir. (Gerçek)

"Laktoz intoleransı sindirim sistemine ait bir enzim eksikliğidir, laktoz intoleransı olan biri hiçbir süt ürünü tüketememelidir." (Yaygın yanılgı)

Laktoz intoleransı, ince bağırsakta yeterli laktaz enzimi üretilmemesi sonucu ortaya çıkan bir sindirim enzimi eksikliğidir, ancak bu insanların hiçbir süt ürünü tüketemeyeceği anlamına gelmez. Bu rahatsızlığa sahip çoğu kişi küçük miktarlarda laktozu veya yoğurt, sert peynir gibi laktozu daha düşük ürünleri belirti göstermeden tolere edebilir. (Gerçek)

"Laktoz intoleransı zamanla bağırsaklarda kalıcı hasara yol açar." (Yaygın yanılgı)

Laktoz intoleransı çölyak hastalığının aksine zamanla bağırsaklarda kalıcı hasara neden olmaz. Sadece süt ürünleri tükettiğinizde gaz veya şişkinlik gibi geçici rahatsızlıklara yol açar; belirtiler laktoz tüketimi kesildiğinde geri döner.(Gerçek)

"Laktoz intoleransı sadece çocuklarda görülür." (Yaygın yanılgı)

Laktoz intoleransı sadece çocuklarda görülmez, yetişkinlerde de çok yaygındır. En sık görülen tip olan laktaz nonpersistansına bağlı belirtiler genellikle geç çocukluk, ergenlik veya erişkinlik döneminde ortaya çıkmaya başlar. (Gerçek)

"Laktoz intoleransı olan herkeste aynı şiddette belirti görülür." (Yaygın yanılgı)

Laktoz intoleransı olan kişilerde semptomlar aynı şiddette olmaz. Rahatsızlık düzeyi, vücutlarının ne kadar laktaz enzimi ürettiğine ve ne kadar süt ürünü tükettiklerine bağlı olarak kişiden kişiye büyük ölçüde değişir. (Gerçek)

Ne zaman doktora, ne zaman acile başvurulmalı?

Süt ürünleri tükettikten sonra tekrarlayan şişkinlik, gaz, karın ağrısı veya ishal fark eden bireylerin, tanının doğrulanması ve benzer belirtilere yol açabilecek diğer sindirim sistemi hastalıklarının dışlanması amacıyla gastroenteroloji bölümüne başvurması önerilir. Kilo kaybı, kanlı dışkılama, gece boyunca süren ishal veya belirtilerin süt ürünlerinden bağımsız olarak devam etmesi gibi bulgular eşlik ediyorsa, bu durum laktoz intoleransından farklı ve daha ciddi bir sindirim sistemi hastalığına işaret edebileceğinden gecikmeden hekime başvurulmalıdır. Laktoz intoleransı tanısı konan bireylerin, dengeli beslenmeyi sürdürmek ve kalsiyum-D vitamini alımını korumak amacıyla beslenme ve diyet uzmanına yönlendirilmesi de önerilmektedir.