Laktat dehidrogenaz (LDH): Doku hasarının evrensel belirteci
Laktat dehidrogenaz (LDH), vücut dokularının neredeyse tamamında bulunan ve glikozun enerjiye dönüştürülmesine yardımcı olan temel bir enzimdir. Hücrelerin laktat dehidrojenaz (LDH) adı verilen bir enzime ihtiyacı vardır. Bu enzim, vücudun glikozu (şekeri) enerjiye dönüştürmesini sağlayan süreç olan hücresel solunuma yardımcı olur. Hücreler normal bir temizleme sürecinden geçer, eski hücreleri atar ve yenilerini üretir. Hücreler hasar gördüğünde veya yok edildiğinde, bu enzim kana salınır. Kanda LDH düzeyinin yükselmesi, herhangi bir dokuda hücre hasarı veya yıkımının yaşandığına işaret eder. Bu nedenle LDH; kanser takibi, hemolitik anemi, karaciğer hastalığı, miyokard hasarı ve enfeksiyöz hastalıklar dâhil geniş bir klinik yelpazede kullanılan, özgül olmayan ancak klinisyene önemli yönlendirici bilgi sağlayan bir biyobelirteçtir. Tek başına tanı koydurucu değildir; ancak diğer klinik ve laboratuvar bulgularıyla birlikte değerlendirildiğinde güçlü bir tanısal araç haline gelir.
LDH nedir ve nasıl çalışır?
Laktat dehidrogenaz, vücudun şekeri hücrelerin kullanabileceği enerjiye dönüştürme sürecinde kullandığı bir enzimdir. Hücresel enerji metabolizmasında, özellikle laktatın (laktik asit) pirüvata ve tersine dönüşümünde merkezi bir rol oynar. Bu süreç, oksijensiz enerji üretimi olan anaerobik glikolizin önemli bir parçasıdır. LDH beş izoenzimden oluşur: LDH-1, LDH-2, LDH-3, LDH-4 ve LDH-5. Her izoenzim farklı dokularda ağırlıklı olarak bulunur. LDH-1 kalp ve alyuvarlarda, LDH-2 retiküloendotelyal sistemde, LDH-3 akciğer dokusunda, LDH-4 böbrek ve plasentada, LDH-5 ise karaciğer ve iskelet kasında predominanttır. Toplam LDH ölçümünün yanı sıra izoenzim profili, hangi dokunun hasar gördüğüne ilişkin daha spesifik bilgi sağlayabilir. Normal LDH referans aralığı laboratuvara ve kullanılan yönteme göre farklılık göstermekle birlikte çoğu merkezde yetişkinler için 140-280 U/L olarak kabul edilmektedir. Bu aralığın dışındaki değerler her zaman uygun klinik bağlamda yorumlanmalıdır. Hangi organın etkilendiğini belirlemek için, bireysel LDH izoenzimlerinin ölçümü faydalı olabilir. Troponin (kalp belirteci), AST ve ALT (karaciğer belirteçleri) veya tam kan sayımı gibi diğer laboratuvar değerleriyle birlikte, LDH yüksekliğinin nedeni genellikle daraltılabilir.
LDH testi hangi durumlarda istenir?
LDH esas olarak doku hasarını kontrol etmek için kullanılır. Birçok akut (ani) ve kronik (uzun süreli) durum dokulara zarar verebilir ve yüksek LDH seviyelerine neden olabilir. Bu nedenle LDH testi, kemik ve kas yaralanmalarından kanser tedavisinin izlenmesine kadar birçok farklı durumda kullanılabilir.
LDH testinin kullanıldığı başlıca klinik durumlar şu şekilde sıralanabilir:
- Hücre hasarına neden olan hastalıkları teşhis etmek ve izlemek
- Bazı kanser türlerinin ciddiyetini değerlendirmek ve tedavi sürecinde hastaları takip etmek.
- Vücuttaki anormal sıvı birikimlerini değerlendirmek için
LDH yüksekliği ne anlama gelir?
LDH yüksekliği özgül olmayan bir bulgudur; yüksek değer vücudun bir yerinde hücre hasarı ya da yıkımının yaşandığını gösterir ancak bunun nerede ve neden olduğunu söylemez. Bu nedenle LDH sonucu her zaman klinik tablo ve diğer laboratuvar değerleriyle birlikte yorumlanmalıdır.
LDH yüksekliğinin başlıca nedenleri şunlardır:
Kalp krizi
Kalp kası hücrelerinin ölümü, LDH'nin kana salınmasına neden olur.
Karaciğer hastalığı
Hepatit, karaciğer sirozu veya ilaç kaynaklı karaciğer hasarı.
Akciğer embolisi
Akciğerlerdeki kan akışının bozulması LDH seviyelerini yükseltebilir.
Kan hastalıkları
Anemiler (örneğin, hemolitik anemi), lösemiler ve lenfomalar.
Kas rahatsızlıkları
Kas yaralanmaları, yoğun fiziksel egzersiz veya iltihaplı kas hastalıkları (miyozit).
Böbrek hastalığı
Böbrek enfarktüsü veya ciddi böbrek hasarı.
Kanser
Birçok kanser türü yüksek LDH seviyeleriyle ilişkilidir, bu da LDH'yi yararlı bir tümör belirteci yapar.
Enfeksiyonlar
COVID-19 gibi ciddi enfeksiyonlar LDH seviyelerini önemli ölçüde yükseltebilir.
LDH yüksekliğinin derecesi klinisyene önemli ipuçları verir. Çok yüksek değerler, örneğin normalin on katı ve üzerinde, genellikle agresif hematolojik maligniteler, ağır hemoliz veya yaygın doku hasarıyla uyumludur.
LDH düşüklüğü klinik öneme sahip midir?
Düşük Laktat Dehidrogenaz (LDH) seviyeleri genellikle klinik açıdan önemli kabul edilmez. LDH öncelikle doku hasarını tespit etmek için kullanıldığından, tıpta ana odak noktası yüksek seviyeleridir. Klinik pratikte nadiren karşılaşılan ve çoğunlukla önemsiz bir bulgudur. Nadir kalıtsal LDH izoenzim eksikliklerinde görülebilir. Bu durumda egzersiz intoleransı ve kas krampları gibi semptomlar eşlik edebilir.
LDH ve kanser takibindeki yeri
Onkolojide LDH, tümör yükünün, hastalığın agresifliğinin ve tedaviye yanıtın bir göstergesi olarak işlev görür. Yüksek serum LDH seviyesi, yaygın doku hasarını veya hızlı kanser hücresi yenilenmesini yansıtır ve genellikle kötü prognozun bir göstergesidir. LDH seviyelerinin normal aralıklara doğru düşmesi, tedavinin (kemoterapi gibi) işe yaradığını gösterir. Tersine, sürekli yükselen seviyeler tedaviye direnç veya hastalığın ilerlemesini gösterebilir. Non-Hodgkin lenfoma, testis kanseri ve metastatik melanom gibi belirli maligniteler için resmi bir evreleme belirteci olarak kullanılır. Remisyonda olan hastalarda, LDH'deki ani yükseliş, hastalığın nüksetmesi için erken bir biyokimyasal işaret görevi görebilir.
LDH ve COVID-19
SARS-CoV-2 enfeksiyonunun ağır formlarında LDH yüksekliği belirgin biçimde ön plana çıkmıştır. Ağır COVID-19'da LDH düzeyi hastalık şiddetini ve mortalite riskini öngörmede bağımsız bir belirteç olarak tanımlanmıştır. Yoğun bakım ihtiyacı ve mekanik ventilasyon gerektiren hastalarda LDH değerlerinin çok daha yüksek seyrettiği kapsamlı çalışmalarla gösterilmiştir.
Yaygın yanılgılar ve gerçekler
"LDH yüksekliği her zaman kanser anlamına gelir." (Yaygın yanılgı)
LDH, neredeyse tüm vücut dokularında bulunan bir enzimdir; hemoliz, karaciğer hasarı, kas hasarı, enfeksiyon ve pek çok başka durumda da LDH yükselir. Kanser düşündüren bir LDH yüksekliği yalnızca kapsamlı klinik değerlendirme ve ek tetkiklerle yorumlanabilir. (Gerçek)
"LDH normal çıkarsa doku hasarı yoktur." (Yaygın yanılgı)
Yüksek laktat dehidrojenaz (LDH) seviyeleri hücre veya doku hasarının güçlü bir göstergesi olsa da, normal LDH sonuçları hasarın olmadığı anlamına gelmez. Klinik şüphe yüksekse ileri değerlendirme gereklidir. (Gerçek)
"LDH testi için özel hazırlık gerekmez." (Yaygın yanılgı)
Standart bir LDH kan testi için açlık veya başka hazırlıklar gerekmez. Ancak yoğun egzersiz, hemolize uğramış kan örneği ve uzun süre bekletilmiş numuneler LDH'yi yanlış yüksek gösterebilir. Bu yüzden örnek alımı ve işlenmesinde teknik titizlik önemlidir. (Gerçek)
"LDH izoenzim ölçümü rutin pratikte her zaman gereklidir." (Yaygın yanılgı)
Toplam LDH çoğu klinik durumda yeterli bilgi sağlar. İzoenzim analizi belirli tanısal belirsizliklerde veya doku kaynağını netleştirmek amacıyla seçilmiş vakalarda uygulanır. (Gerçek)
"Yüksek LDH değeri acil müdahale gerektiren bir tıbbi kriz işaretidir." (Yaygın yanılgı)
Yüksek LDH seviyesi, vücudun herhangi bir yerinde hücresel hasarın veya doku ölümünün genel bir göstergesidir. Aşırı yükselmeler, büyük doku ölümü veya agresif kanser gibi ciddi sorunlara işaret edebilirken orta düzeyde yüksek bir sonuç genellikle yönetilebilir ve acil müdahale yerine araştırma gerektirir. (Gerçek)
Ne zaman doktora, ne zaman acile gidilmeli?
Aşağıdaki durumlarda hematoloji, onkoloji veya iç hastalıkları polikliniğine başvurulması önerilir:
- Rutin tetkiklerde açıklanamayan LDH yüksekliği saptanması
- Kanser tanısı olan hastada LDH değerinin belirgin artış göstermesi
- Hemolitik anemi şüphesiyle birlikte LDH yüksekliği
- Kronik karaciğer hastalığında diğer parametrelerle birlikte LDH artışı
Acil servise yönlendirilmesi gereken durumlar:
- Çok yüksek LDH değeriyle birlikte sarılık, koyu idrar ve ani halsizlik gelişmesi; akut hemoliz veya ağır karaciğer hasarı açısından acil değerlendirme gerektirir
- LDH yüksekliğine eşlik eden ani böğür ağrısı ve hematüri; renal enfarkt ekarte edilmelidir
- Ağır enfeksiyon veya sepsis tablosunda LDH dahil çoklu organ belirteçlerinin yükselmesi
- Rabdomiyoliz şüphesinde; şiddetli kas ağrısı, kahverengi idrar ve LDH ile CK yüksekliği birlikteliği
